Көзәткүчиләр: хитайниң уйғур районидики зораванлиқлири пүткүл инсанийәтниң келәчикигә қара сайә ташлимақта

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2023.12.04
Анализчилар: “хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан мәдәнийәт ассимилиятсийәси ирқий қирғинчилиқниң ипадисидур” Хитайниң чаған байримида яңгир уссули ойнашқа тәшкиллигән уйғурлар. 2019-Йили феврал.
ts.cn

11-Айниң 26-күни хитайниң “довйин” аммиви таратқу суписида, “хотән шәһәрлик ахбарат мәркизи” намидин бир видийолуқ хәвәр тарқитилған. Униңда хотән шәһәр ласкуй базар бостан алди кәнтидики тәнтәрбийә мәйданида елип берилған хотән вилайитиниң 2024-йиллиқ “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” мәдәнийәт вә тәнтәрбийә паалийити көрситилгән. Мәзкур йүрүшлүк видийоларда, хитайчә кийиндүрүлгән уйғурлар аяллири коллектип һалда хитайниң әнәниви уссуллиридин - “бәлдумбақ уссули”, “яңгер уссули” вә “йәлпүгүч уссули” ойнашқа селинған.

“довйин” аммиви таратқу суписидин мәлум болушичә, хитай даирилири бу йил өктәбирдин 2024-йили 3-айғичә пүтүн хотән вилайити тәвәсидә “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” намлиқ йүрүш мәдәнийәт вә тәнтәрбийә паалийити елип беришни пиланлиған. Униңда хотәндики йәрлик уйғур аһалилирини хитайчә кийиндүрүш, хитайчә уссулларни ойнитиш яки хитай әнәниви мәдәнийитигә даир тәшвиқатларни кәң қанат яйдуруш мәзмун қилинған.

Радийомизниң көзитишичә, хотән вилайитиниң һәрқайси шәһәр, йеза-базар вә кәнтлиридә кәң-көләмдә елип бериливатқан бу түрдики “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” паалийити тоғрисидики видийолар һәр һәптидә, һәтта һәр күни  дегүдәк  тохтимай йеңилинип турған.

Дәрвәқә,  хитай даирилириниң 2017-йилдин буян уйғур районида йүргүзүватқан юқири бесимлиқ тәқиб сияситиниң күчийиши нәтиҗисидә, хитайларниң чаған, панус байрими, қәбрә сүпүрүш байрими, таңзуңза байрими, тавуз чағини қатарлиқ әнәниви байрамлири һөкүмәт тәшвиқати арқилиқ уйғур районида барғансери күнсайин омумлишишқа йүзләнмәктә. Болупму уйғур нопуси зичрақ җайлашқан җәнубтики вилайәтләрдә хитайниң бу хилдики чәктин ашқан миллий ассимилятсийә сиясити вә мәдәнийәт қирғинчилиқи җиддий шәкилдә давамлашмақта. Нөвәттә уйғур районида йүз бериватқан бу һадисиләр, муһаҗирәттики уйғурларда уйғур хәлқиниң миллий кимлики, диний етиқади, әнәниви мәдәнийити вә өрп-адәтлириниң вәйран болушиға қарита күчлүк әндишиләрни пәйда қилмақта.

“хитайниң  әсли мәқсити өзигә тәһдит елип келидиған барлиқ күчләрни йоқитиштур.”

Америкадики хитай вәзийити анализчилиридин чикаго университетиниң тәклиплик пирофессори, кишилик һоқуқ адвокати тең бияв әпәнди радийомизниң зияритини қобул қилғанда, хитай компартийәсиниң һазир шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ қилиш сияситини давамлиқ түрдә елип бериватқанлиқини билдүрди.

У, мундақ деди: “өткән бир қанчә йилда бу хилдики учурлар тоғрисидики доклатлар барғансери көпәйди. Бу интайин ечинишлиқ ирқий қирғинчилиқ болуп, у пүтүн дуняни һәйран қалдурди. Әлвәттә, бу һәқтики хәлқаралиқ инкаслар хитай коммунистик партийәсини бәлгилик бесим һес қилдурди.  Әмма омумий сиясәт нуқтисидин ейтқанда, хитай уйғур районида йүргүзүватқан сияситидә һечқандақ  бир өзгәртиш елип бармиди. Хитай һөкүмити йәнила уйғурларни асас қилған райондики йәрлик түркий хәлқләрни мәдәнийәт, дин қатарлиқ җәһәтләрдә хитайчилаштурушни  давамлаштуруватиду. Чүнки, бу униң сияситиниң бир қисми. Йәни маһийәт җәһәттин елип ейтқанда, хитайниң ирқий қирғинчилиқ сияситиниң муһим бир қисми мәдәнийәт қирғинчилиқидур. Хитайниң бу хил мәдәнийәт қирғинчилиқи узун муддәт давамлишидиған бир сиясәттур. Уйғур қатарлиқ түркий милләтләр әмәлийәттә өзигә хас мәдәнийити вә миллий кимлики, шундақла диний етиқади арқилиқ хитайлардин пәрқлиқ болған вә өз мәвҗудийитини намаян қилип кәлгән хәлқләрдур. Һалбуки, хитайниң бу хил сиясити, униң шәрқий түркистанда узун муддәтлик һөкүмранлиқини йүргүзүши үчүн пайдилиқтур. Чүнки уларниң әсли мәқсити өзигә  тәһдит елип келидиған  һәрқандақ бир күчни йоқитиштур.”

Хотән шәһәр ласкуй базар бостан алди кәнтидики тәнтәрбийә мәйданида елип берилған хотән вилайитиниң 2024-йиллиқ “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” мәдәнийәт вә тәнтәрбийә паалийити көрүнүши. 26-Ноябир, хотән
Хотән шәһәр ласкуй базар бостан алди кәнтидики тәнтәрбийә мәйданида елип берилған хотән вилайитиниң 2024-йиллиқ “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” мәдәнийәт вә тәнтәрбийә паалийити көрүнүши. 26-Ноябир, хотән

“довйин” аммиви таратқу суписидики видийолуқ учурларда дейилишичә, нөвәттә хотән вилайити бойичә елип бериливатқан аталмиш “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” йүрүшлүк мәдәнийәт вә тәнтәрбийә паалийәтлиридә, асаслиқи хитайниң әнәниви мәдәнийитини тәшвиқ қилидиған номурлар, болупму аммиви мәйдан уссули, хор ейтиш, панус байрими вә чаған байримини тәбрикләш қатарлиқ мәзмунлар орундалмақта икән.

“дуняниң хитай компартийәсини чүшиниши йетәрлик әмәс”

“демократик хитай фиронти” ниң муавин рәиси, “манҗурийәни әслигә кәлтүрүш һәрикити” ниң мәслиһәтчиси, канададики сиясий анализчи шең шө ханим бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида, өз пикирлирини оттуриға қоюп өтти. У, хитайниң аталмиш “йеза-кәнтләр аммиви кәчлики” паалийитигә охшаш бир қатар  тәшвиқатлириниң  пәқәтла  уйғурларни хитайлаштуруш  сиясити икәнликини илгири сүрди.

У, мундақ деди: “хитайниң бу сияситиниң әң қорқунчлуқ йери шуки, у бир тәрәптин қаттиқ зораванлиқ күчини қолланса, йәнә бир тәрәптин өзиниң юмшақ күчини ишқа селиватиду. Хитайниң қаттиқ қол зораванлиқи болса, биз һазирғичә билип туруватқан җаза лагерлири вә кәң көләмлик тутқун сияситидур. Хитай бу хил зораванлиқ усуллирини ишлитип, уйғурларни қийниди вә хорлиди. Шуниң билән бир вақитта, хитай нөвәттә йәнә өзиниң юмшақ зораванлиқиниму  ишқа салмақта. Бу йәрдики юмшақ зораванлиқ дегинимиз дәл, хитай ‛шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш‚ дәватқан мәдәнийәт қирғинчилиқидур. Мән, дуняниң хитай компартийәсини чүшиниши йетәрлик әмәс, дәп қараймән. Чүнки пүткүл ғәрб дөләтлири яки дунядики әркин демократик дөләтләрниң көрәләйдиғини пәқәтла хитайниң хәлқара сәһнидики юмшақ ипадисидур. Хәлқара җәмийәт хитайниң өзи контрол қиливатқан районлардики хәлқләргә селиватқан зулумлирини, болупму йәрлик хәлқләрниң устиханлириғичә өтүп кетиватқан  зораванлиқлирини сирттин көрәлмәйду һәм һес қилалмайду.”

“хәлқара җәмийәт хитайниң инсанийәткә қарши җинайи қилмишлирини чәкләйдиған тәдбир қоллиниши керәк”

Тең бияв әпәнди, хитай компартийәсиниң уйғур райони, тибәт вә ички моңғулийә қатарлиқ җайларда һар хил усуллардики хитайлаштуруш сияситини йүргүзүп, уларни тил, дин вә мәдәнийәт җәһәтләрдә еритип түгитиш вә толуқ контрол қилишни нишан қилип келиватқанлиқини тәкитлиди. У бу һәқтики сөһбитимиздә, бу сиясәтләрниң әмәлийәттә ши җинпиң һакимийәт бешиға чиқиштин бурунла мәвҗут болуп кәлгәнликини, болупму хитайниң уйғур районини толуқ идарә қилиш сияситиниң мав дәвридин башлапла мәвҗут болуп кәлгәнликини тилға алди. У, әмма ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, хитайдики милләтләр сияситиниң техиму қорқунчлуқ түс алғанлиқини билдүрди. У бу һәқтә мунуларни тәкитлиди:

“тибәт вә ички моңғулийәгә селиштурғанда, хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан хитайлаштуруш, җүмлидин ирқий қирғинчилиқ сиясити техиму еғир вә қәбиһ болуватиду. Бу хитайлаштуруш сиясити, хитай компартийәсиниң уйғур районида омумйүзлүк вә әбәдийлик контроллуқини қолға кәлтүрүш нишани билән мунасивәтлик. Чүнки уларниң қаришичә, әгәр уйғур районидики уйғурларни асас қилған түркий хәлқиниң дини, тили, мәдәнийити вә кимлик қариши қатарлиқлар хитайлар билән билән пүтүнләй охшаш болғанда, андин уларға болған тәһдит асасән түгиши мумкин. Мана бу хитай компартийәсиниң милләтләр мәсилисидики әң типик чиқиш нуқтисидур.  Хитай компартийәсиниң милләтләр сияситидики йәнә бир чиқиш нуқтиси, тамамән хитайлаштуруш сияситидур. Йәни техиму ениқ қилип ейтқанда, хитайниң ирқчилиқ сияситидур. Хитай әзәлдин башқа аз санлиқ милләтләргә қарита бу хилдики ирқчилиқ сиясәтлирини йолға қоюп, һәр хил зораванлиқларни қоллинип кәлгән.”

Тең бияв әпәнди зияритимиз ахирида, нөвәттә техиму көп дөләтләрниң хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә қарита тәдбир қоллинишини; хитайниң уйғурларға қаратқан бу хил җинайи қилмишлирини чәкләйдиған сиясәтләрни түзүши керәкликини; шундақла йәнә һазир мәвҗут болған қанун вә сиясәтләрни омумйүзлүк йолға қоюп, уни әмәлий иҗра қилишниң салмиқини ашуруши керәкликини тәкитлиди.

“ши җинпиң һакимийәт бешида туридикән, бу хил сиясәтләр һәргизму тохтап қалмайду. Йәнә бир тәрәптин, ши җинпиң йоқалған тәқдирдиму, хитай компартийәсиниң бир партийәлик мустәбит түзүми йәнила мәвҗут болуп туриду. Шуңа, хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитиниң түптин яхшилиниши тәс. Хитай компартийәсиниң һәрқайси милләтләргә қаратқан сияситиниң түптин өзгиришиму тәс. Шуңа алди билән мәйли уйғур районидики уйғур қатарлиқ түркий хәлқи болсун яки хитайлар  болсун, хәлқара җәмийәт вә пүтүн дуня хитайниң мустәбит түзүмни ағдурушниң һәр хил усуллирини ойлишиши керәк. Чүнки хитай демократик асасий қанун системисиға өткәндин кейинла, андин мәсилини һәл қилишниң асасий шараити һазирлиниду.”

“хитай компартийәсиниң пүткүл инсанийәткә ортақ қиммәт қарашларни түптин өзгәртиш хәвпи бар”

Шең шө ханим бу һәқтики сөһбитимиздә, дуняниң хитай  компартийәсиниң һәқиқий маһийити вә вәһшийликини көрүш үчүн чоқум көзини йоған ечиши керәкликини билдүрди. У йәнә хитайниң бир зораван коммунист һакимийәт болуп қалмастин, бәлки йәнә пүткүл инсанийәт дуняси ортақлишиватқан барлиқ қиммәт қарашларни түптин йоқитишни халайдиған бир система икәнликини илгири сүрди:

“һазирқи бу вәзийәт пәқәтла уйғурларғила мунасивәтлик болған бир вәзийәт әмәс. Бу әмәлийәттә бу пүткүл инсанийәтниң кәлгүси тәқдири дуч келиватқан бир мәсилә. Шуңа мән барлиқ амалларни ишлитип, хитай компартийәсиниң һәқиқий маһийитини дуняға билдүрүш үчүн тиришиватимән. Һечким уйғур районида йүз бериватқан бу мәсилиләрни вә бу  қәбиһ қилмишларни  өзидин йирақ дәп ойлимисун. Чүнки хитай компартийәсиниң бүгүн биз яшаватқан бу дунядики омумий иҗтимаий муһитни, шундақла пүткүл ортақ болған қиммәт қарашларни түптин өзгәртиш хәвпи бар, дәп қараймән.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.