Xongkongluq namayishchilar: "Uyghurlardek kün'ge qalmasliq üchün qarshiliqimizni dawamlashturimiz!"

Muxbirimiz méhriban
2019-11-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Xongkongda hökümetning "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ge qarshi milyonlarche kishi namayish ötküzdi. 2019-Yili 9-iyun.
Xongkongda hökümetning "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ge qarshi milyonlarche kishi namayish ötküzdi. 2019-Yili 9-iyun.
AP

Xelq'aradiki musteqil taratqularning xongkongdin bergen neq meydan xewerliridin melum bolushiche, yéqindin buyan xongkongluqlarning naraziliq namayishi saqchilar bilen namayishchilar arisidiki toqunushqa aylinip ketken. Saqchilarning uniwérsitétlargha bésip kirip, yash oqughuchilarni tutqun qilish weqeliri barghanche köpeygen.

Igilinishiche, 11-noyabir düshenbe küni xongkong saqchiliri xongkong uniwérsitétigha basturup kirip, oqughuchilarni tutqun qilghan. Weqedin kéyin xongkongdiki uniwérsitétlarda oqush toxtighan.

Erkin asiya radiyosi, "Amérika awazi" qatarliq amérika taratqulirining xitayche bölümlirining 14-noyabir xongkongdin bergen neq meydan xewerliride saqchilarning uniwérsitétlargha kirip oqughuchilarni tutqun qiliwatqanliqi, buninggha qarita xongkongluq oqughuchilarmu tedbir éliwatqanliqi bayan qilin'ghan. Xewerde yene oqughuchilar mektep ichide we xongkongdiki bezi asasliq kochilarda saqchilarning hujumlirigha qarshi özlirini qoghdash üchün mudapiye tosaqlirini yasighan.

Taratqularning ziyaritini qobul qilghan namayishchi oqughuchilar yene saqchi da'irilirining tutquni dawamlishiwatqan ehwaldimu özlirining namayishni dawamlashturushigha xongkongning démokratiyesini qoghdash arzusining sewep boliwatqanliqini bildürgen.

12-Noyabir küni "Atlantik xewer tori" da élan qilin'ghan xongkong heqqidiki maqalide xongkongluq namayishchilarning tili arqiliq ularning kelgüside "Uyghurlarning künige qalmasliq üchün qarshiliqni dawamlashturush" iradisi ipadilen'gen.

Muxbirlarning ziyaritini qobul qilghan oqughuchilar awwal özlirining her waqit tutqun qilinishidin ensirewatqanliqini bildürgen. Emma ular özlirining naraziliq namayishini qet'iy dawamlashturush iradisini ipadilep, mundaq dégen: "Biz qorqimiz, emma bu bizning axirqi pursitimiz. Eger biz tik turalmisaq, berdashliq bérelmisek, bizning, yeni xongkongning xitay chong quruqluqidin héchqandaq perqi qalmaydu." 

Namayishchilardin biri muxbirgha Uyghurlar weziyitidin alghan tesiratini ipadilep, mundaq dégen: "Ötken bir nechche ayda biz Uyghurlarning teqdiri heqqidiki xewerlerni angliduq. Xitay hökümiti hazir xongkongdimu Uyghur aptonom rayonigha oxshash modélni tikleshke, oxshash yosunda basturushqa uruniwatidu. Emma biz xongkongluqlarning Uyghur mesilisidin alghan sawiqimiz del buning eksiche yol tutushtur. Yeni pütün küchimiz bilen qarshiliq qilishtur. Chünki siz meghlup bolsingiz, yeni arqigha chékinsingiz, xelqingizge apet élip kélisiz, dunyamu siz bilen kari bolmaydu."

Xongkongdiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin jéssika in'gixam xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, xongkungluqlarning démokratiyeni telep qilish namayishining zorawanliq bilen basturulushining xitay hökümitining Uyghurlar, tibetler we öz xelqige qaratqan kishilik hoquq depsendilikining neqeder éghirliqini dunyagha tonutqanliqini bildürdi.

Jéssika xanim mundaq dédi: "Méningche, xongkongdiki bu qétimqi naraziliq namayishining yene bir muhim teripi shuki, bu namayish gherb döletlirini xitayda depsende qiliniwatqan kishilik hoquq weziyitige nisbeten yéngiche bir tonushqa ige qildi. Ilgiri Uyghur we tibet weziyiti heqqide köp ehwallar anglitilghan bolsimu, emma emeliy matériyallar az idi. Xongkongdiki basturush heqiqetenmu kishilerning köz aldida yüz berdi. Hazir bundaq pakitlar, yeni köz bilen körgili bolidighan mesililer yüz bergen iken, bu ehwallar tashqiy dunyagha xitay hökümitining tibet we Uyghur rayonidiki yaki xitayning ichkiy ölkiliridiki kishilik hoquq weziyitini tonup yétish pursiti béridu, dep qaraymen."

Teywen sherqiy türkistan jem'iyitining bashliqi, adwokat xé chawdung ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xongkong weziyiti keskinlishiwatqan shara'ittimu oqughuchilarning namayishni izchil dawamlashturiwatqanliqining sewebliri heqqide toxtilip ötti.

U aldi bilen saqchilarning xongkong uniwérsitétida oqughuchilarni tutqun qilish qilmishlirini eyiblep, mundaq dédi: "Xongkongdiki saqchilar uniwérsitétlargha bésip kirip naraziliq bildürgen oqughuchilarni tutqun qiliwatidu. Bu bek éghir bir ehwal. Ilgiri teywendimu '28-féwral naraziliq namayishi' ni basturushta oxshash ehwallar yüz bergen idi. Emma hazir xongkong saqchiliri mektep da'irilirining ruxsitisiz mektepke basturup kirip, oqughuchilarni tutqun qiliwatidu. Bu qobul qilghili bolmaydighan bir ish. Shunga teywendiki uniwérsitétlardimu xongkong oqughuchilirini qollash herkiti élip bériliwatidu."

Xé chawdung ependi yene xongkongluq oqughuchilarning namayishni dawamlashturush iradisining bu qeder küchlük bolushigha nöwettiki Uyghurlar weziyitining tesir körsetkenliki, ularning xongkongning teqdirining Uyghurlardek ehwalgha chüshüp qélishidin ensirewaqtqanliqini tekitlep ötti.

U mundaq dédi: "Méning qarishimche, xongkong mesilisi bilen Uyghurlar mesilisi emeliyettte oxshash mesile. Bularni xitayning ichkiy mesilisi dep qarashqa bolmaydu. Uyghurlar, yeni sherqiy türkistan eslidinla bir musteqil dölet. Xongkong bolsa 1997-yildin kéyin xitaygha qayturup bérildi. Xitay ulargha 'bir dölette ikki xil tüzüm' wedisini bergen bolsimu, emma 30 yil toshmayla xitay xongkongning siyasiy tüzülmisini özgertishke urundi. Hazir xitay xongkonggha esker kirgüzmigendek körünüsh yasawatidu. Yeni xongkong saqchiliri arqiliq namayishchilarni basturuwatidu. Bu ehwal elwette xongkongluq oqughuchilarni ensiritiwadu. Hazir sherqiy türkistandiki atalmish 'qayta terbiyilesh merkezliri', yeni lagérlarda 3 milyon kishining qamalghanliqi xewer qilinmaqta. Amérika taratquliridin rayondiki yighiwélish lagérlirining dawamliq kéngeytiliwatqanliqini biliwatimiz. Bundaq ehwalda ilgiri en'giliyening mustemlikisi bolghan xongkongdek bir jayda saqchilarning qanuni buzup adem tutushi xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitini bu jaydimu yürgüzüshke urunuwatqanliqini körsitidu. Shunga xongkongluq oqughuchilarning endshisimu del mushu seweptin boliwatidu."

Toluq bet