Хоңкоңниң хитайға қайтурулғанлиқиниң 25 йиллиқида хитай һөкүмити күчлүк хәлқаралиқ әйибләшләргә учриди

Мухбиримиз ирадә
2022.07.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хоңкоңниң хитайға қайтурулғанлиқиниң 25 йиллиқида хитай һөкүмити күчлүк хәлқаралиқ әйибләшләргә учриди Хитай һөкүмити хәлқараға хоңкоңниң демократийәсигә һөрмәт қилишни, йәни “бир дөләттә икки хил түзүм” йүргүзидиғанлиқини вәдә қилип, хоңкоңниң игилик һоқуқини әнглийәдин өткүзүвелиш мурасимида хитай байриқини чиқириватқан көрүнүш. 1997-Йили 1-июл, хоңкоң.
AP

1-Июл күни хоңкоңниң хитайға өткүзүп берилгәнликигә топ-тоғра 25 йил толған күн. 1997-Йили 7-айниң 1-күни хитай һөкүмити хәлқараға хоңкоңниң демократийәсигә һөрмәт қилишни, йәни “бир дөләттә икки хил түзүм” йүргүзүдиғанлиқини вәдә қилип, хоңкоңниң игилик һоқуқини әнгилийәдин өткүзүвалған иди.

Һалбуки, америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети хоңкоңниң хитайға өткүзүп берилгәнликиниң 25 йиллиқи мунасивити билән мәхсус баянат елан қилип, хитай һөкүмитиниң хоңкоңлуқларға вә дуняға бәргән вәдисидә турмиғанлиқини тәнқид қилған.

Мәзкур комитетниң рәислиридин кеңәш палата әзаси җиф меркилий әпәнди (Jeff Merkley) вә авам палата әзаси җәймис макговрн (James McGovern) иккәйлән баянатида мундақ дегән:

“1997-йилидики өткүзүвелиш ишида, хитай һөкүмити 2047-йилғичә хоңкоң хәлқиниң турмуш усулини сақлап қелишқа вәдә бәргән, әмма хитай бу вәдисигә тәкрар-тәкрар хилаплиқ қилди. У дөләт хәвпсизлик қанунини йолға қойди, хоңкоңдики сайлам түзүмини өзгәртип, пәқәт бейҗиң һөкүмитигә садиқ болғанларниңла хоңкониң йәрлик һакимийитигә чиқалайдиған һаләтни шәкилләндүрди. У йәнә ‛алма гезити‚ вә ‛станд хәвәрлири‚ қатарлиқ ахбарат әркинлики үчүн дәс туруп кәлгән ахбарат васитилирини мәҗбурий тақиди.”

Йоқириқи икки палата әзаси өзлириниң қошма баянатида 2019-йилидин башлап хоңкоңда мәйданға кәлгән кәң көләмлик демократийә тәләп қилиш намайишлириниң ақивити һәққидиму тохталған болуп, улар бу һәқтә мунуларни дегән:

“2019-йили 6-айдин башлап кәм дегәндә 10 миң 500 хоңкоңлуқ ‛сиясий җинайәт‚ билән қариланған вә ‛намайишқа четишлиқ‚ дәп қарилип қолға елинған. Нөвәттә, кәм дегәндә 113 шәхс дөләт хәвпсизликигә тәһдит селиш җинайити билән җазалиниш, мувапиқ болмиған усуллар билән сотлиниш вә һәтта хитай чоң қуруқлуқиға елип кетилиш хәвпидә турмақта. Хитай 2022-йили 1-айғичә, кәм дегәндә 65 аммиви тәшкилат хитайниң ‛дөләт хәвпсзилики қануни” бойичә әйиблиништин әнсирәп, хоңкоңдики ишханилирини тақиди яки хоңкоңдин айрилди. Бу йүзлиниш 2021-йилиниң кейинки йеримида техиму тезләшти.”

Америкадики уйғур зиялийси, дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң муавин рәиси илшат һәсән әпәнди радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмити 1949-йилидин кейин уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ милләтләргә аптономийә вәдә қилип қандақ алдамчилиқ қилған болса, хоңкоңниму охшаш усул билән алдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди:

“хоңкоңда хитайниң алдамчилиқ тарихи йәнә тәкрарланди. Хитай компартийәси 1947-йили алди билән җәнубий моңғулийәгә, 1955-йили уйғурларға, андин тибәтләргә аталмиш миллий територийәлик аптономийә һоқуқи берип, уларниң өзини-өзини идарә қилишиға йол қоюдиғанлиқини җакарлиған иди. Һалбуки, бу аптономийәниң қуруқ аптономийә икәнлики биринчи күнидин итибарән намайән болған иди. Хитай һөкүмити хоңкоңниму ашундақ бир вәдә билән алған иди. Дуня хитайни өзгириду, 50 йилдин кейин хитайму хоңкоңдәк демократийәлишиду, дәп ишәнгән. Әксичә, бүгүнки күндә хитай демократийәләшмиди, һалбуки, хоңкоң барғансери хитайға охшап қалди. Дуня йәнә бир қетим хитайға алданди.”

Дәрвәқә, дуня җамаәтчилики йеқинқи йилларда хоңкоңлуқларниңму худди хитайдики уйғурлар, тибәтләр вә шуниңдәк башқа зиянкәшликкә учриғучиларға охшашла түрмиләргә қамалғанлиқиға, “дөләт бихәтәрликини тәһдит қилиш” дегәндәк сиясий җинайәтләр билән кесилгәнликигә һәмдә әнгилийә вә америка қатарлиқ дөләтләргә қечип чиққан бир қисим хоңкоңлуқ паалийәтчиләрниңму уйғурлар билән бир қатарда туруп һәқ-һоқуқ тәләп қиливатқанлиқиға шаһит болған иди.

Америка дөләт мәҗлиси қаримиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәисилири баянатида, әйни вақитта хоңкоңниң дунядики һаятий күчкә толған бир шәһәргә айлинишидики сәвәбниң дәл униң демократик түзүми икәнликини, шуңа хоңкоң үчүн демократийәниң әслигә кәлтүрүлүшиниң интайин зөрүрликини билдүргән.

Улар мундақ дегән: “хоңкоңниң хитайға қайтуруп берилгәнликигә 25 йил тошқан бу күндә, биз хоңкоңни дунядики һаятий күчкә толған шәһәрләрниң биригә айландурған демократийә, әркинлик вә пуқрави җәмийәт сестимисини әслигә кәлтүрүшни халайдиғанлар билән бир сәптә туримиз. Хоңкоңдики гүллиниш вә игилик тикләш әндизиси әслидә хоңкоңға мунасивәтлик ‛асасий қанун‚ вә ‛хитай-әнгилийә бирләшмә хитабнамиси‚ дә капаләткә игә қилинған кишилик һоқуқ вә қанун билән идарә қилишқа зич бағланған иди. Биз хитай һөкүмитиниң бу шәртнамә вә башқа хәлқаралиқ мәҗбурийәтләрдики вәдисини иҗра қилишини тәләп қилимиз.”

Улар баянатида йәнә хоңкоң валийси җон линиң сиясий бастурушларни дәрһал аяқлаштурушини, сиясий мәһбусларни қоюп беришини вә сот системисиниң қанун билән башқурушини қоғдишини тәләп қилған. Шуниң билән биргә йәнә америка һөкүмитиниң хоңкоң вәзийитигә диққәт қилидиғанлиқини, демократийәниң әслигә кәлтүрүлүши үчүн тиркишидиғанлиқини билдүргән.

Илшат һәсән әпәнди, хитай һөкүмитиниң мәйли уйғур елида йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә яки хоңкоңдики демократийәни йоқитиш һәрикити болсун, америка қатарлиқ ғәрб демократик әллириниң хитайниң бу қилмишлирини қаттиқ җазалиши керәкликини, ундақ болмиғанда хитай һөкүмити билән нормал алақини давам қилишқа болмайдиғанлиқини әскәртти.

У мундақ деди: “америка қатарлиқ демократик әлләр хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи, униң тибәт вә моңғулларға қаратқан зулуми вә хоңкоңдики демократийәни бастуруш һәрикәтлиригә әмди адәттикидәк муамилә қилса болмайду. Буниңға чоқум кәскин вә бир туташ тәдбир қоллиниши керәк. Дуня әмди хитай компартийәси билән нормал алақини давам қилмаслиқи керәк.”

Америка дөләт мәҗлис әзалиридин кеңәш палата әзаси җиф меркилий әпәнди вә авам палата әзаси җәймис макговрн иккәйлән баянатида, өзлириниң хоңкоңдики демократийәни әслигә кәлтүрүш үчүн тиришидиғанлиқини билдүргән. Улар мундақ дегән: “биз хоңкоң вә хитай һөкүмәтлириниң хәлқаралиқ мәҗбурийитини ада қилишини давамлиқ ашкара тәләп қилимиз. Биз хоңкоңниң вәдә қилинған кишилик һәқ-һоқуқ вә қанун билән башқурулушиға бузғунчилиқ қилидиған һәр қандақ әмәлдарниң мәсулийитини давамлиқ сүрүштә қилимиз. Шундақла башқа иттипақдашлар вә шерикләр билән һәмкарлишип, сиясий мәһбусларниң шәртсиз қоюп берилишини қолға кәлтүримиз.”

Бүгүн, йәни 1-июл күни йәнә америка ақсарай дөләтлик хәвпсизлик кеңишиму (NSC) мәхсус баянат елан қилип, “хитай хәлқ җумһурийитини хәлқара мәҗбурийәтләр бойичә һәрикәт қилишқа вә шундақла хоңкоң валийси вә башқа рәһбәрләрни хоңкоң асасий қанунда бәлгиләнгән хоңкоңлуқларниң негизлик кишилик һоқуқи вә әркинликигә һөрмәт қилиш” қа чақирған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт