Xongkongning xitaygha qayturulghanliqining 25 yilliqida xitay hökümiti küchlük xelq'araliq eyibleshlerge uchridi

Muxbirimiz irade
2022.07.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xongkongning xitaygha qayturulghanliqining 25 yilliqida xitay hökümiti küchlük xelq'araliq eyibleshlerge uchridi Xitay hökümiti xelq'aragha xongkongning démokratiyesige hörmet qilishni, yeni “Bir dölette ikki xil tüzüm” yürgüzidighanliqini wede qilip, xongkongning igilik hoquqini en'gliyedin ötküzüwélish murasimida xitay bayriqini chiqiriwatqan körünüsh. 1997-Yili 1-iyul, xongkong.
AP

1-Iyul küni xongkongning xitaygha ötküzüp bérilgenlikige top-toghra 25 yil tolghan kün. 1997-Yili 7-ayning 1-küni xitay hökümiti xelq'aragha xongkongning démokratiyesige hörmet qilishni, yeni “Bir dölette ikki xil tüzüm” yürgüzüdighanliqini wede qilip, xongkongning igilik hoquqini en'giliyedin ötküzüwalghan idi.

Halbuki, amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti xongkongning xitaygha ötküzüp bérilgenlikining 25 yilliqi munasiwiti bilen mexsus bayanat élan qilip, xitay hökümitining xongkongluqlargha we dunyagha bergen wediside turmighanliqini tenqid qilghan.

Mezkur komitétning re'isliridin kéngesh palata ezasi jif mérkiliy ependi (Jeff Merkley) we awam palata ezasi jeymis makgowrn (James McGovern) ikkeylen bayanatida mundaq dégen:

“1997-Yilidiki ötküzüwélish ishida, xitay hökümiti 2047-yilghiche xongkong xelqining turmush usulini saqlap qélishqa wede bergen, emma xitay bu wedisige tekrar-tekrar xilapliq qildi. U dölet xewpsizlik qanunini yolgha qoydi, xongkongdiki saylam tüzümini özgertip, peqet béyjing hökümitige sadiq bolghanlarningla xongkoning yerlik hakimiyitige chiqalaydighan haletni shekillendürdi. U yene ‛alma géziti‚ we ‛stand xewerliri‚ qatarliq axbarat erkinliki üchün des turup kelgen axbarat wasitilirini mejburiy taqidi.”

Yoqiriqi ikki palata ezasi özlirining qoshma bayanatida 2019-yilidin bashlap xongkongda meydan'gha kelgen keng kölemlik démokratiye telep qilish namayishlirining aqiwiti heqqidimu toxtalghan bolup, ular bu heqte munularni dégen:

“2019-Yili 6-aydin bashlap kem dégende 10 ming 500 xongkongluq ‛siyasiy jinayet‚ bilen qarilan'ghan we ‛namayishqa chétishliq‚ dep qarilip qolgha élin'ghan. Nöwette, kem dégende 113 shexs dölet xewpsizlikige tehdit sélish jinayiti bilen jazalinish, muwapiq bolmighan usullar bilen sotlinish we hetta xitay chong quruqluqigha élip kétilish xewpide turmaqta. Xitay 2022-yili 1-ayghiche, kem dégende 65 ammiwi teshkilat xitayning ‛dölet xewpsziliki qanuni” boyiche eyiblinishtin ensirep, xongkongdiki ishxanilirini taqidi yaki xongkongdin ayrildi. Bu yüzlinish 2021-yilining kéyinki yérimida téximu tézleshti.”

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi, dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesen ependi radiyomizgha qilghan sözide xitay hökümiti 1949-yilidin kéyin Uyghur, tibet we mongghul qatarliq milletlerge aptonomiye wede qilip qandaq aldamchiliq qilghan bolsa, xongkongnimu oxshash usul bilen aldighanliqini bildürdi. U mundaq dédi:

“Xongkongda xitayning aldamchiliq tarixi yene tekrarlandi. Xitay kompartiyesi 1947-yili aldi bilen jenubiy mongghuliyege, 1955-yili Uyghurlargha, andin tibetlerge atalmish milliy téritoriyelik aptonomiye hoquqi bérip, ularning özini-özini idare qilishigha yol qoyudighanliqini jakarlighan idi. Halbuki, bu aptonomiyening quruq aptonomiye ikenliki birinchi künidin itibaren namayen bolghan idi. Xitay hökümiti xongkongnimu ashundaq bir wede bilen alghan idi. Dunya xitayni özgiridu, 50 yildin kéyin xitaymu xongkongdek démokratiyelishidu, dep ishen'gen. Eksiche, bügünki künde xitay démokratiyeleshmidi, halbuki, xongkong barghanséri xitaygha oxshap qaldi. Dunya yene bir qétim xitaygha aldandi.”

Derweqe, dunya jama'etchiliki yéqinqi yillarda xongkongluqlarningmu xuddi xitaydiki Uyghurlar, tibetler we shuningdek bashqa ziyankeshlikke uchrighuchilargha oxshashla türmilerge qamalghanliqigha, “Dölet bixeterlikini tehdit qilish” dégendek siyasiy jinayetler bilen késilgenlikige hemde en'giliye we amérika qatarliq döletlerge qéchip chiqqan bir qisim xongkongluq pa'aliyetchilerningmu Uyghurlar bilen bir qatarda turup heq-hoquq telep qiliwatqanliqigha shahit bolghan idi.

Amérika dölet mejlisi qarimiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isiliri bayanatida, eyni waqitta xongkongning dunyadiki hayatiy küchke tolghan bir sheherge aylinishidiki sewebning del uning démokratik tüzümi ikenlikini, shunga xongkong üchün démokratiyening eslige keltürülüshining intayin zörürlikini bildürgen.

Ular mundaq dégen: “Xongkongning xitaygha qayturup bérilgenlikige 25 yil toshqan bu künde, biz xongkongni dunyadiki hayatiy küchke tolghan sheherlerning birige aylandurghan démokratiye, erkinlik we puqrawi jem'iyet séstimisini eslige keltürüshni xalaydighanlar bilen bir septe turimiz. Xongkongdiki güllinish we igilik tiklesh endizisi eslide xongkonggha munasiwetlik ‛asasiy qanun‚ we ‛xitay-en'giliye birleshme xitabnamisi‚ de kapaletke ige qilin'ghan kishilik hoquq we qanun bilen idare qilishqa zich baghlan'ghan idi. Biz xitay hökümitining bu shertname we bashqa xelq'araliq mejburiyetlerdiki wedisini ijra qilishini telep qilimiz.”

Ular bayanatida yene xongkong waliysi jon lining siyasiy basturushlarni derhal ayaqlashturushini, siyasiy mehbuslarni qoyup bérishini we sot sistémisining qanun bilen bashqurushini qoghdishini telep qilghan. Shuning bilen birge yene amérika hökümitining xongkong weziyitige diqqet qilidighanliqini, démokratiyening eslige keltürülüshi üchün tirkishidighanliqini bildürgen.

Ilshat hesen ependi, xitay hökümitining meyli Uyghur élida yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi we yaki xongkongdiki démokratiyeni yoqitish herikiti bolsun, amérika qatarliq gherb démokratik ellirining xitayning bu qilmishlirini qattiq jazalishi kéreklikini, undaq bolmighanda xitay hökümiti bilen normal alaqini dawam qilishqa bolmaydighanliqini eskertti.

U mundaq dédi: “Amérika qatarliq démokratik eller xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi, uning tibet we mongghullargha qaratqan zulumi we xongkongdiki démokratiyeni basturush heriketlirige emdi adettikidek mu'amile qilsa bolmaydu. Buninggha choqum keskin we bir tutash tedbir qollinishi kérek. Dunya emdi xitay kompartiyesi bilen normal alaqini dawam qilmasliqi kérek.”

Amérika dölet mejlis ezaliridin kéngesh palata ezasi jif mérkiliy ependi we awam palata ezasi jeymis makgowrn ikkeylen bayanatida, özlirining xongkongdiki démokratiyeni eslige keltürüsh üchün tirishidighanliqini bildürgen. Ular mundaq dégen: “Biz xongkong we xitay hökümetlirining xelq'araliq mejburiyitini ada qilishini dawamliq ashkara telep qilimiz. Biz xongkongning wede qilin'ghan kishilik heq-hoquq we qanun bilen bashqurulushigha buzghunchiliq qilidighan her qandaq emeldarning mes'uliyitini dawamliq sürüshte qilimiz. Shundaqla bashqa ittipaqdashlar we shérikler bilen hemkarliship, siyasiy mehbuslarning shertsiz qoyup bérilishini qolgha keltürimiz.”

Bügün, yeni 1-iyul küni yene amérika aqsaray döletlik xewpsizlik kéngishimu (NSC) mexsus bayanat élan qilip, “Xitay xelq jumhuriyitini xelq'ara mejburiyetler boyiche heriket qilishqa we shundaqla xongkong waliysi we bashqa rehberlerni xongkong asasiy qanunda belgilen'gen xongkongluqlarning négizlik kishilik hoquqi we erkinlikige hörmet qilish” qa chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet