Xitaylarning Uyghur qizlirigha öylinish teshwiqati kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jyaning tenqidige uchridi

Muxbirimiz méhriban
2019.10.29
xu-jya-hu-jia-telefon.jpg 2008-Yiliq saxarof erkinlik mukapati sahibi, béyjing shehiride turushluq xu jiya ependi téléfon sözlishiwatqan körünüsh. 2013-Yili 10-aprél, béyjing.
AP

Xitay hökümiti yéqinqi birnechche yildin buyan Uyghur rayonida milletler ara toylishish teshebbusini kücheytip xitay erlerning Uyghur qizliri bilen nikahlinishini teshwiq qilishqa bashlidi.

26-Öktebir küni téwittér torida xoten wilayetlik ixtisasliqlarni qobul qilish ishxanisining bu yil 3-ayda chiqarghan, xéylongjang ölkisidin “Ixtisasliq xadimlarni qobul qilish” namidiki bir uqturushi tarqaldi. Uqturushta tizimgha aldurush waqti 2019-yil 3-ayning 28-künidin, 5-ayning 10-künigiche dep belgilen'gen.

Uqturushta mundaq déyilgen: “Shinjangning xoten wilayiti xéylongjangdin magistirliq we doktorluq unwanlirigha érishken yuqiri sapaliq ixtisasliq xadimlarni qobul qilidu. Sherti kompartiye ezasi yaki kandidat kompartiye ezasi bolush, shinjangda uzun mezgil ishleydighan 35 yashtin töwen bolushi kérek.”.

Mezkur uqturushta yene iqtisadta étibar bérish we jöre tépip bérish, jorisini xizmetke orunlashturushqimu wede qilin'ghan. 

Uqturushta bu heqte mundaq bayanlar bérilgen: “Resmiy shtatliq xizmiti bérilidu. Turalghu öy bilen teminlinidu, jöre mesilisi hel qilinidu, muhebbetleshken obyékti xizmetke orunlashturulidu. Aspirantliq oqushi mezgilide serp qilin'ghan pulining talonigha asasen her yili 8000 yüenlik oqush qerzi tölinidu. Magistir aspirantlirining ayliq ma'ashi 7400 yüendin yuqiri, xizmet derijisi mu'awin bölüm bashliqi bilen barawer. 50 Ming yüen, öyini orunlashturush heqqi we bir qétimliq100 ming yüen yardem pulidin behrimen bolidu. Doktorluq aspirantlirining ayliq ma'ashi 8000 yüendin yuqiri, xizmet derijisi bölüm bashliqi bilen barawer. 100 Ming yüenlik öyini orunlashturush xirajiti bérilidu, bir qétimda 200 ming yüen toluqlap bérilidu.” 

Biz uqturushta qaldurulghan alaqe uchuri boyiche, téléfon qilduq. Emma xoten wilayetlik ixtisasliqlarni qobul qilish ishxanisining téléfoni élinmidi. Lékin, xoten we ürümchidiki hökümet organliri, ahaliler komitétliri we saqchixanilargha téléfon qilish arqiliq érishken jawablarda, alaqidar xadimlar nöwette “Uyghur-xitay toylishish ehwali köpiyiwatqanliqi we omumlishishqa yüzliniwatqanliqi” ni bildürüshti.
Bu xil uqturush we élanlar bu yil etiyaz mezgilide nisbeten köp tarqalghan bolup, bu yil 4-ayning 23-küni, xitayche ündidar salonida shixenze shehiridiki li neyney isimlik jöre tonushturghuchi bir xitay ayalning xitaylar bilen Uyghurlarning öz-ara toylishishigha yardem béridighanliqi heqqidiki bir teshwiqat sin filimi tarqalghanidi. Mezkur sin körünüshte Uyghur diyarining ezeldin milletler ariliship yashap kelgen bir jay ikenliki, rayonda oxshimighan milletler öz-ara toylashsa bolmaydighanliq heqqide héchqandaq bir cheklimining yoqluqi, köpligen Uyghur qizlirining xitay tili we medeniyitidin toluq xewerdar ikenliki alahide tekitlen'gen.

Biz yene xitayning beydu toridin izdesh arqiliq, Uyghur diyaridiki hökümet organliridin cherchen nahiyesi 2014-yili 8-ayning 24-küni élan qilghan xitaylar bilen Uyghurlar toy qilghan a'ililerning mukapatlinidighanliqi hem étibar bérish siyasitidin behrimen bolidighanliqi heqqide bir belgilime élan qilin'ghanliqi heqqidiki xewerge érishtuq.

2014-Yili 9-ayning 4-küni xitayning xelq gézitide élan qilin'ghan xewerde mundaq déyilgen: “Shinjangning cherchen nahiyesi yolgha qoyghan ‚milliylar bilen xenzular toy qilghan a'ililerni mukapatlash sinaq lahiyesi. Dep mawzu qoyulghan belgilimide, milliylar bilen xenzular toylashqan a'ililergen étibar bérish siyasiti yolgha qoyulidu. Ular siyasi jehettin, turalghu öy, perzentlirining oqush we xizmetke orunlishish qatarliq jehetlerde étibar bérishke érisheleydu. Öz'ara toylashqandin kéyin 5 yilgha qeder yiligha 10 ming yü'en bilen mukapatlinidu. Ularning perzentliri bashlan'ghuch mekteptin toluq otturighiche heqsiz oqushtin behrimen bolidu. Her bir oqughuchi yiligha 5000 yü'en bilen mukapatlinidu. Mezkur belgilime 2014-yil 8-ayning 24-künidin étibaren ijra qilinidu.”

Xewerde cherchen nahiyesi chongköl yézisining yéza bashliqi, mu'awin partkom sékritari yasin nasir ziyaret qilinip, uning xitaylar bilen toylishishni qollashni teshebbus qilghanliqi tilgha élin'ghan. Xewerde uning “Méningche herqaysi milletler arisida toylishish, jungxu'a medeniyitining hul asasi. Bu, milletlerning öz ara qoshulushi we yughurlushining konkrét ipadisi” dégen sözliri neqil élin'ghan.

Xewerde yene eyni chaghda cherchen nahiyesining partkom sékritari bolup xizmet qiliwatqan ju shin isimlik xitay emeldarningmu sözi neqil élinip, mundaq bayanlar bérilgen. “Biz milliylar bilen xenzularning öz ara toylishishini teshebbus qilimiz. Peqet herqaysi milletlerning özara alaqisi we qoshulup kétishi kücheygendila, milletler arisidiki hésiyat küchiyip, milliy inaqliq berpa bolidu. Shundila bizning jungxu'a millitining yüksilishidek junggo chüshi emelge ashidu.”

2008-Yilliq “Saxarof erkinlik mukapati” ning sahibi, béyjingdiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jya ependi, özining pa'aliyetliri seweblik xitay hökümitining teqip qilishigha uchrap kéliwatqan xitay ziyalilirining biri. Xu ja ependi yene Uyghurlar weziyitini uzundin buyan közitip kéliwatqan bolup, u xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependi heqqide köp qétim radiyomiz ziyaritini qobul qilghanidi.

29-Öktebir küni xu jya ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay da'iriliri Uyghur diyarida teshwiq qiliwatqan we yolgha qoyuwatqan xitaylar bilen Uyghurlarning öz-ara toylishish teshebbusining bügünkidek bir weziyette küchep teshwiq qilinishining diqqet qozghaydighan intayin sezgür siyasiy mesile ikenlikini bildürdi.

Xu jya ependi bayanida, xitay hökümitining bu teshebbusida noqul siyasiy meqset yeni assimilyatsiye nishani barliqini tekitlidi.

Xu ja ependi özining oxshimighan milletlerning toylishishigha qarshi emeslikini, emma rayonda xitaylar bilen Uyghurlarning toylishishi mejburi yolgha qoyuluwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Hazir bu siyaset peqet Uyghurlargha qarita nishanliq élip bériliwatidu désekmu bolidu. Hazir Uyghurlar xitay dölitide alahide weziyette turuwatidu, yeni alahide müshkül weziyette dések bolidu. Chünki men hökümetning tibetlerge qarita bundaq qilghinini anglimidim. Chünki Uyghurlar we tibetler xitay kompatiyesining biwaste menpe'etide merkezlik orunda turidu. Ular tibet bölgünchiliri we shinjangdiki Uyghur bölgünchiliri dep teriplinidu, elwette xongkong bölgünchiliri we teywen bölgünchilirimu oxshashla xitay hökümitining tüp menpe'etige ziyan yetküzgüchiler dep qarilidu. Biraq. Men ularning tibetlerge qarita bu xil assimilyatsiye siyasiti yürgüzüwatqanliqini anglimidim. Hazir peqet Uyghurlarghila bu siyasetni yürgüzüwatidu. Chünki tibetler tashqi chirayi jehettin biz xitaylardin jiq perqlenmeydu. Emma Uyghurlar roshen perqlinidu. Hazir ular oxshimighan milletlerning toylishish siyasitini rayonda mejburi yolgha qoyuwatidu.”

Xu jya ependi yene nöwette Uyghur aptonum rayonida qayta terbiyelesh namida Uyghur erlirining mutleq köp qismi jaza lagérlirigha solan'ghan ehwalda, hökümet da'irilirining Uyghur qizliri bilen xitay erlirining toylashqanliqi heqqidiki teshwiqat xewerliri we xitay ölkiliridin xizmetchi qobul qilish namliridiki élanlirining köpiyiwatqanliqini bildürdi. U, bu élanlarda xitay erlirige Uyghur qatarliq yerlik xelqlerdin bolghan qizlarni jöre qilip béridighanliqi, hetta Uyghur qizliri bilen öylen'gen xitaylarning her xil étibar bérish siyasetliridin behrimen bolidighanliqi teshebbus qilinishining emeliyette xitay hökümitining Uyghurlarni xitaylashturush ikenlikini tekitlidi.

Xitay da'irilirining Uyghur qizlirining xitay erliri bilen toylishiwatqan sin körünüshlirini köplep tarqitip, xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha jelp qilishtiki étibar bérish teshwiqatliri xelq'aradiki weziyet analizchilirining inkasini qozghidi. Awstraliye lat robi uniwérsitétining proféssori jeymis léybold bu heqte inkas bildürüp, dunyadiki bashqa jaylargha qarighanda Uyghur rayonida oxshimighan milletler ara toylishishning intayin sezgür hem kem uchraydighan bir ehwal ikenlikini ilgiri sürgen.

U sözide, Uyghur diyaridiki jaza lagérlirigha solan'ghan milyonlighan tutqunlar ichide Uyghur erlerning yuqiri salmaqni igileydighanliqi ilgiri sürülüwatqan bir peytte xitay hökümitining bu xil teshwiqatni kücheytishining xitayning Uyghurlarni nopus jehettin tizginlesh we ularni pütünley xitaychilashturushtiki bir taktikisi ikenlikini bildürgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.