Analizchilar: "2-Qétimliq 'shinjang xizmet yighini' din buyanqi 5 yil Uyghurlar üchün zulmetlik 5 yildur"

Muxbirimiz méhriban
2019-06-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan "Terbiyelesh lagéri" ning sirtqi körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir.
Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan "Terbiyelesh lagéri" ning sirtqi körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir.
REUTERS

Shinxu'a agéntliqi élan qilghan "Merkezning 2-qétimliq shinjang xizmiti söhbet yighini échilghanliqining besh yilliqi toghrisida omumiy bayan" serlewhelik bash maqalide 2014-yili "2-Qétimliq shinjang xizmet yighini" échilghandin kéyin Uyghur aptonom rayonida muqim weziyetning barliqqa kelgenliki, maddiy we meniwi jehettin zor netijilerning qolgha kelgenliki medhiyelen'gen.

Emma Uyghur diyarining weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan xitay analizchilardin "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu pingning qarishiche, 2014-yildin 2019-yilghiche bolghan 5 yilni Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur qatarliq yerlik xelqler üchün eng zulmetlik 5 yil déyishke bolidiken. U bu 5 yilda xelq'ara jem'iyet Uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüshke yüzlen'gen 5 yil déyishkimu bolidighanliqini tilgha aldi.

Xu ping mundaq dédi: "Bu 5 yil shinjang üchün éghir apetlerni élip keldi. Bu 5 yil shinjangdiki yerlik xelqlerge mölcherligüsiz azab-oqubetlerni sélipla qalmastin, belki yene rayonning kelgüsi teqdirige bir qara saye tashlidi. Eger bu 5 yilning yaxshi bir teripi bar dések, bu del xelq'ara jem'iyetning rayon'gha bolghan chüshinishide ilgirilesh bolghanliqidur. Yéqinqi yérim yildin buyan pütkül xelq'ara jem'iyette shinjang mesilisige köngül bölüsh weziyiti barliqqa keldi. Bolupmu rayondiki yighiwélish lagérlirigha qarita pütkül dunya miqyasida eyiblesh weziyiti meydan'gha keldi. Men bu tereplerni bir netije dep qaraymen. Shunga men xitay kommunist hökümiti élan qiliwatqan bu xildiki yazmilarning xelq'ara jem'iyetni qaymuqturalmaydighanliqigha ishinimen."

Xu ping ependi yene mezkur maqalida tilgha élin'ghan "Besh yildin buyan shinjangda partiye merkiziy komitétining shinjangni idare qilish tedbirliri üzlüksiz emeliyleshtürüldi. Rayonda muqimliqqa kapaletlik qilish tedbirliri kücheygenliki üchün rayonning ijtima'iy, iqtisadiy weziyitidiki yéngi netijiler barliqqa keldi," dégen bayanlargha qattiq inkas qayturdi. U sözide xitay hökümitining Uyghur rayonida élip bériwatqan chékidin ashqan muqimliq tedbirlirini pütkül xitay miqyasigha kéngeytish éhtimaligha bolghan endishisini bildürdi: "Elwette, ularning meqsiti bu xil qattiq basturush siyasitini rayonda izchil dawamlashturush shundaqla bu xil qattiq basturush modélini pütkül xitay miqyasigha kéngeytishtur. Bu xil xewp-xetiri köz aldimizda turuptu."

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependimu ziyaritimizni qobul qilip, xitay "Ajayip netijiler qolgha keldi" dep medhiyeligen ötken besh yilning Uyghurlar hayatidiki zulmetlik 5 yil bolghanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi yene mezkur maqalida tilgha élin'ghan shinjangda "El rayini bilish, elge nep yetküzüsh, elni mahil qilish" boyiche ishlen'gen xizmetler we uninggha munasiwetlik san-sipirlargha inkas qayturup, bu 5 yilda xitay da'irilirining pütkül Uyghur diyarini üsti ochuq bir türmige aylandurghanliqini bildürdi.

Mezkur maqalining namratliqtin qutuldurush heqqidiki qismida "2014-Yilidin 2018-yilighiche shinjang jem'iy 2 milyon 314 ming 700 kishini namratliqtin qutuldurushni ishqa ashurdi. Namratliq nisbiti 2013-yilining axiridiki 19.4 Pirsenttin 2018-yilining axiridiki 6.1 Pirsentke töwenlidi. Jenubiy shinjangdiki üch wilayet bir oblastta üch yilda 100 ming kishini ishqa orunlashturush pilani yolgha qoyuldi. 2016-Yilidin 2018-yilighiche shinjangdiki sheher-bazarlarda yéngidin jem'iy 1 milyon 400 ming adem qétim ishqa orunlashturushni, yézilarda jem'iy 8 milyon 305 ming adem qétim éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturushni ishqa ashurdi," déyilgen.

Xu ping ependining qarishiche, atalmish ishqa orunlashturush da'irisige yighiwélish lagérliri we emgek bilen özgertish lagérlirida mejburiy emgekke séliniwatqan yaki erzan emgek küchi hésabida xitay ölkilirige toshuluwatqan Uyghurlarmu kiridiken.

Ilshat hesen ependimu bu 5 yilda rayondiki yerlik xelqlerning qiz-oghulliri mejburiy halda xitay ölke-sheherlirige toshulup, erzan emgek küchige aylandurulghanliqini, lagérlargha qamalghan Uyghurlarning lagér ichidiki zawutlarda mejburiy emgekke sélinip, heqsiz qimmet yaritishqa zorliniwatqanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi maqalidiki "Ma'arip saheside 2018-yilining axirighiche shinjangda oqush yéshigha toshmighanlarning üch yilliq yeslige kirish omumiy nisbiti 96.9 Pirsentke, toqquz yilliq mejburiyet ma'aripining omumlishish nisbiti 94.2 Pirsentke yetti," dégen bayanlargha qarita öz pikrini bayan qilip ötti. U bu besh yilda Uyghur milliy ma'aripidiki yoqitish eng éghir bolghanliqini tekitlep, ma'aripta xitaychilashturush toluq emelge ashqanliqini bildürdi. U yene uniwérsitétlardin bashlan'ghuch mekteplergiche bolghan oqutquchilar qoshunidiki heqiqiy bilim igilirining türküm-türkümlep lagérlargha solan'ghanliqini, ata-aniliri lagérlargha élip kétilgen Uyghur perzentlirining 'yesli' yaki 'perishtiler mektipi' dep atalghan balilar lagérlirida azab chékiwatqanliqini tekitlep ötti.

Ilshat hesen ependi yene maqalida tilgha élin'ghan "Dawalinishta omumiy xelqning salametlikini heqsiz tekshürüsh, salametliki sughurtisi bilen omumyüzlük qaplash qurulushi emeliyleshtürüldi," dégen bayanlar heqqidimu toxtilip ötti.

U xitay hökümitining salametlik tekshürüsh dégen namda Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning qan ewrishkilirini élip, ularni xitayning gén tejribe obyéktigha aylandurulghanliqini, türme we lagérlargha solan'ghan Uyghurlarning ichki organliri élinip, adem organliri etkeschilikining kücheygenlikini bildürdi.

Toluq bet