Вилям дайкер: “явропа иттипақиму уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисигә америкиға охшаш әһмийәт бериду”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2023.12.13
Ursula-von-der-Leyenxi-china.jpg Явропа комиссийониниң рәиси урсула вон дер лейен(Ursula von der Leyen) ханим(оңда) вә явропа кеңишиниң рәиси чарлиз мишел(Charles Michel) хитай рәиси ши җинпиң билән. 2023-Йили 6-декабир, бейҗиң.
AFP

Хитай билән явропа иттипақи бейҗиңда учришип сода, килимат өзгириши, сәһийә, кишилик һоқуқ вә украина-русийә уруши қатарлиқ негизлик мәсилиләрдә сөһбәт елип барған. Бу қетимқи учришиш арқилиқ икки тәрәп дипломатик алақини күчәйтип, ковидтин кейин йирикләшкән икки тәрәп мунасивитини әслигә кәлтүрүшкә урунған болсиму, мутәхәссисләр бир қатар мәсилиләрдә ихтилап һәл қилинмиди дәп қаримақта.

Хитай ташқи ишлар министирлиқниң 2023-йили 12-айниң 7-күндики мәхсус хәвиригә асасланғанда, 12-айниң 7-күни, хитай рәиси ши җинпиң 24-нөвәтлик хитай-явропа башлиқлар йиғиниға қатнишиш үчүн хитайға кәлгән явропа иттипақи комитетиниң рәиси урсула вон дирлин вә явропа кеңишиниң рәиси чарлез мишел билән көрүшкән.

Пенсилванийә штатлиқ университети шәрқий асия тәтқиқати институтиниң сабиқ профессори, америка ташқи ишлар министирлиқиниң сабиқ әмәлдари вилям дайкер (Wlliam Duiker) бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилди. У украинада болуватқан уруш вә явропа-хитай арисидики сода қатарлиқ мәсилиләрниң уларниң бейҗиңда учришишқа түрткә болғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

“хитай билән явропа иттипақиниң мунасивити һәр икки тәрәп үчүн уларниң америка билән болған мунасивитигә охшашла муһим. Хитай билән явропа иттипақиниң наһайити актип сода мунасивити бар. Иккила тәрәп украинада болуватқан урушқа бағлинип қалған һәмдә униңға йеқиндин диққәт қилиду; иккила тәрәп йәнә техника васитилирини алмаштурушқа қизиқиду. явропа иттипақи хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисигә диққәт қилиду. Икки тәрәп йәнә муһит мәсилисидә имканқәдәр һәмкарлишишни муһим дәп қарайду”.

Хитай ташқи ишлар министирлиқниң хәвиригә асасланғанда, ши җинпиң бу учришишта мундақ дегән: “өткән йилиниң ахиридин башлап, хитай-явропа иттипақи мунасивитидә көп яхшилиниш болди; иқтисад вә сода саһәлиридә юқири дәриҗилик диалог вә мол нәтиҗиләр барлиққа кәлди”.

Һалбуки, америкада туруватқан сиясий анализчи илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, явропа иттипақи билән хитай ковид юқумидин кейин йирикләшкән мунасивәтни әслигә кәлтүрүшкә урунған болсиму, көрүнәрлик илгириләш болмиған. У мундақ деди: “явропа иттипақи комитетиниң рәиси урсула вон дирлин вә явропа кеңишиниң рәиси чарлез мишел хитайни украина-русийә вә исраил-ғәззә туқунушида хитайни америка билән явропаниң йенида турушқа чақиришқа барди”.

Вилям дайкер әпәндиниң билдүрүшичә, явропа иттипақи әмәлдарлири билән хитай рәһбәрлири бейҗиңда учришип сода, килимат өзгириши, сәһийә, кишилик һоқуқ вә украина-русийә уруши қатарлиқ муһим мәсилиләрдә музакирә елип барған болсиму, бирәр келишим һасил қилалмиған. У мундақ деди:

“бу йиғинда муһим болғини, һәрқайси тәрәпләрниң узиниң мәйданини оттуриға қоюши. Бу йиғинда һәр икки тәрәп бәзи өзгириш вә йеңилиқларға тәйяр икәнликини ипадилиди. Қисқичә ейтқанда, бу йиғинда муһим мәсилиләр музакиригә қоюлған болсиму, бирәр өзгириш вә йеңилиқ болмиди. Һәрқайси тәрәпләр өзиниң пикирлирини тәкрарлиди. явропа иттипақи әмәлдарлири билән хитай рәһбириниң бейҗиңдики учришишини алдинқи айда сан фирансискодики байдин билән ши җинпиңниң учришишиниң қайтилиниши дейишкә болиду.”

“фирансийә 24” (франчә24) хәвиригә асасланғанда, явропа иттипақи комитетиниң рәиси урсула вон дирлин вә явропа кеңишиниң рәиси чарлез мишел бейҗиңға берип, хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшкәндә, асаслиқи сода мәсилисигә мәркәзлишип, содида бәзи иҗабий нәтиҗигә еришкәнликини тилға алған; сода мунасивитидики тәңпуңсизлиқни һәл қилишқа хитай тәрәп қошулған. Шуниң билән вақитта, явропа иттипақи рәһбәрлири хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисиниму оттуриға қойған.

Илшат һәсән әпәнди, явропа иттипақи комитетиниң рәиси урсула вон дир лин вә явропа кеңишиниң рәиси чарлез мишел сода җәһәттә өзлири арзу қилған мәқсәткә йәткән болсиму, лекин хитайниң вәдисидә турмайдиғанлиқини вә бу учришиштин явропа иттипақиниң һеч нәрсигә еришәлмәйдиғанлиқини көрсәтти.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси мав ниң явропа иттипақиниң хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини күнтәртипкә елип келишини тәнқидләп мундақ дегән: “явропа иттипақиниң баянат берип, хитайниң кишилик һоқуқ әһвалини әйиблишиниң асаси йоқ, улар ялған учур тарқитиватиду, хитайниң образиға дағ тәгкүзүватиду вә хитайниң ички ишлириға арилишиватиду. Хитай буниңға қәтий қарши туриду”.

Ахирда, вилям дайкер әпәнди явропа иттипақи комитетиниң рәиси урсула вон дир лин вә явропа кеңишиниң рәиси чарлез мишел хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини күнтәртипкә елип кәлгәнликини тилға алди. У явропа иттипақидики дөләтләрниң уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисигә америкаға охшаш көңүл болидиғанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди:

“явропа иттипақидики дөләтләрму уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисигә америкиға охшаш наһайити көңүл болиду вә әһмийәт бериду. Кишилик һоқуқ вә демократик һоқуқ демократик җәмийәтниң асаси. Америкиға охшаш явропа иттипақиму хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини, болупму хитайниң уйғур елидики қәбиһ бастуруш сияситини вә һәрикитини тәнқид қиливатиду”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.