Хитайниң явропа иттипақи билән болған мунасивити һәр саһәдә бузулмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021.06.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хитайниң явропа иттипақи билән болған мунасивити һәр саһәдә бузулмақта Хитайниң явропа иттипақи вә әнгилийәгә салған биваситә мәблиғиниң җуғланма қиммити.
merics.org

Меркато хитай тәтқиқат иниститути хитайниң явропаға селиватқан мәблиғиниң тарихтики әң төвән дәриҗигә чүшкәнликини елан қилди.

Мәлум болишичә, явропа иттипақиниң “хитай-явропа мәбләғ селиш келишими” ни тоңлитип қоюши, ғәрбтики 7 дөләтниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни итирап қилиши, NATO (шималий атлантик окян әһди тәшкилати) ниң “итай тәһдити” гә қарши һазирлиқларни күчәйтиш тәшәббусида болуши, санаәтләшкән 7 дөләт рәһбәрлириниң хитайға қарши қайтидин бирликсәп һасил қилиши һәмдә америка, әнгилийә, канада вә явропа иттипақиниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” билән алақиси болған хитай әмәлдарлири һәм органлириға җаза тәдбири йүргүзиши қатарлиқларни өз ичигә алған ғәрбтики хитайға қарши зор һадисиләр хитай иқтисадиға күчлүк зәрбә елип кәлгән.

16-Июн мәркизи германийәниң берлин шәһридә болған меркато хитай тәтқиқат иниститути “хитайниң явропадики мәблиғи: 2020-йилидики өзгириш” намлиқ бир тәтқиқат доклатини елан қилди. Доклатта хитайниң 2010-йилидин 2020-йилиғичә болған 10 йил җәрянида әнгилийәни өз ичигә алған явропа иттипақидики 27 дөләткә салған омумий мәблиғи үстидин елип барған издиниш нәтиҗиси оттуриға қоюлған иди.

Доклатниң кириш сөзидә мундақ дейилиду: “2020-йили хитайниң явропа иттипақи вә әнгилийәгә салған бивастә мәблиғи илгирики йилларға селиштурғанда көрүнәрлик дәриҗидә төвән болди. ‛корона вабаси хитайниң сетивилиш миқдариниң ешишини илгири сүриду‚ дегән хиял әмәлгә ашмиди. Бултур тамамланған хитайниң сетивилиш вә қошувилиш түриниң миқдари 2019-йилиға селиштурғанда, 45 пирсәнт төвәнләп, 11 милярд 700 милйондин 6 милярд 500 милйон явроға чүшүп қалди. Хитайниң явропадики мәблиғи 2021-йилиниң биринчи пәслидә давамлиқ төвәнлиди. явропа болса мәбләғ селиш җәһәттә йәнила җәлп қилиш күчигә игә җай. Әмма корона вабаси, хитайниң мәбләғниң сиртқа еқишини чәкләш сиясити вә явропадики назарәт қилип башқуруш тәдбирлириниң күчийиши хитайниң мәбләғ селиш миқдариниң төвәнлишигә һәссә қошти. явропа иттипақи билән хитай оттурисидики мунасивәтниң җиддийлишиши вә начарлишиши кәлгүсидә хитай мәбләғ салғучилирини техиму пайдисиз вәзийәткә дучар қилиду”.

Доклатта баян қилинишичә, хитай һакимийити 2010-йилидин 2020-йилиғичә явропа иттипақидики 27 дөләткә вә әнгилийәгә җәмий 180 милярд явро мәбләғ салған. Бу мәбләғниң 77 пирсәнтини хитайниң дөләт игиликидики карханилири салған. Аран 11 пирсәнтини хитай тиҗарәтчиләр салған. Хитайлар бу мәбләғләрни асаслиқи явропадики ул әслиһә қурулуши, юқири техника вә дигитал технологийә саһәлиригә салған. Бирақ 2020-йилиға кәлгәндә хитай мәбләғ җәһәттә бирдинла арқиға чекинип, явропаға салған омумий мәблиғи 50 пирсәнткә йеқин төвәнлигән. явропаға салған мәбләғи 50 пирсәнт төвәнлиди дегәнлик, явропадин еришидиған пайдиси 50 пирсәнт азайди дегәнлик болидикән.

Нимә үчүн шундақ болиду?

Меркато хитай тәтқиқат иниститутиниң мәзкур доклатида буниң бирқанчә сәвәби анализ қилинған. Буниң бири, корона вабасиниң кәң тарқилиши. Бу ваба сәвәблик нурғунлиған завутларниң тақилип қелиши вә қатнаш чәклимилириниң йолға қоюлуши мәбләғ селиш ишлириға тосалғу болған. Иккинчиси, хитай һакимийитиниң мәбләғниң сиртқа еқип кетишини чәкләш сиясити. Бу сиясәт ғәрб әллиригә мәбләғ салмақчи болған хитай байлириниң йолини тосуп қойған. Әгәр бири ғәрбкә мәбләғ салмақчи болса, у чоқум һөкүмәтниң тәкшүрүшидин өтүп, сиртқа мәбләғ селиш иҗазәтнамисиға еришиши лазим икән. Хитай һөкүмити 2020-йилидин башлап бу тосалғуни күчәйткән. Үчинчиси, явропа дөләтлири 2020-йилидин башлап мәғләғ селиш келишиминиң пиринсиплирини чиңитқан. Бу пиринсипқа көрә, хитайлар явропа иттипақиға әза дөләтләрниң асаси ул әслиһә қурулушлириға, юқири технологийә саһәсигә, аләм қатниши саһәсигә вә дигиталлаштуруш саһәлиридин ибарәт муһим саһәләргә бурунқидәк халиғанчә мәбләғ салалмайдикән. Төтинчиси, хитайниң яман нийити вә начар образи болған. Хитайниң явропа дөләтлиригә мәбләғ селиштики шум нийити вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән хүнүкләшкән образи явропалиқларда хитайға қарита күчлүк шүбһә пәйда қилған. Бәшинчиси, йәни һәл қилғуч рол ойниған әң муһим амил сиясий амил болған. явропа иттипақи уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ билән алақиси болған хитай әмәлдарлири вә органлириға җаза йүргүзгәндин кейин, явропа билән хитайниң мунасивити зор дәриҗидә бузулған һәм җиддийләшкән. Бу хитайниң явропаға мәбләғ селишиға зор тосалғу болған.

Германийәдики вәзийәт анализчиси әнвәр әһмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда, явропа иттипақиниң хитайни чәкләш үчүн барғансери кәскин тәдбирләрни йолға қоюватқанлиқини тилға алди. Германийәдики уйғур зиялиси аблимит турсун әпәндиму бу һәқтә өз қарашлирини ипадә қилип өтти.

Мәзкур доклатни һазирлиған меркато хитай тәтқиқат иниститути явропадики әң чоң ақиллар амбири болуп, бу йил 3-айниң 22-күни америка, әнгилийә, канада вә явропа иттипақи хитай даирилиригә қарита җаза елан қилғанда, хитай һөкүмитиму қайтурма җаза елан қилип, меркато хитай тәтқиқат иниститутиниму қара тизимликкә киргүзгән иди.

Мәркато хитай тәтқиқат иниститути бу қетимқи доклатида хитайниң явропаға узарған қолини ениқ дәлиллири билән көрситип бәргән. Доклатқа асасланғанда, хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан инсанийәткә қарши җинайәтлирини “ирқий қирғинчилиқ” дәп тонуған бәзи дөләтләргә хитай хели зор дәриҗидә мәбләғ салған. Мәсилән, хитай летваға 100 милйон, чехийә җумһурийитигә 1 милярд 200 милйон, белгийәгә 2 милярд 600 милйон, голландийәгә 10 милярд 300 милйон, әнгилийәгә 51 милярд 900 милйон явро мәбләғ салған. Әмма хитайниң салған бу мәбләғлири у дөләтләрниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” дин ибарәт һәқиқәтни етирап қилишиға тосалғу болалмиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт