Gérmaniyede "Yawropa ittipaqi-xitay meblegh sélish kélishimi" ge qarshi turush muhakime yighini ötküzüldi

Muxbirimiz jewlan
2021-03-30
Share
ilham-toxti-guruppisi-enverjan-radioda.jpg "Ilham toxti guruppisi" ning mes'ulliridin biri enwerjan ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2016-Yili öktebir, washin'gton.
Photo: RFA

Yéqinqi yillardin béri, Uyghur rayonida yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq jinayetlirige küchlük inkas bildürmigen hemde xitay bilen bolghan iqtisad we soda munasiwitini dawamlashturup kéliwatqan gérmaniye hökümiti gherbning qimmet qarishini qoghdawatqan démokratik eller we kishilik hoquq qoghdighuchilirining eyiblishige uchrap kéliwatqanidi.

29-Mart küni gérmaniyediki ilham toxti instituti bilen tibet xelq'ara herikiti gérmaniye shöbisi birlikte "Yawropa ittipaqi-xitay meblegh sélish kélishimi" ge qarshi turush tor muhakime yighini ötküzdi. Mezkur kélishim ötken yilning axirida yawropa ittipaqi bilen xitay arisida ötküzülgen söhbet yighinida prinsip jehettin maqullan'ghan bolup, yawropadiki iqtisadiy chong bölet bolghan gérmaniye buningda muhim rol oynighanidi.

Bu yighin ötküzülüsh aldida ilham toxti institutining bashliqi enwerjan ependi ziyaritimizni qobul qilip, bu pa'aliyetning arqa körünüshi heqqide melumat berdi. U yene bu pa'aliyetning meqsiti we ehmiyiti heqqide toxtilip "Bu muhakime yighini arqiliq yawropa parlaménti, hökümet rehberliri we xelqning diqqet-étibarini 'yawropa ittipaqi-xitay meblegh sélish kélishimi' ning xataliq we kemchiliklirige qaritishqa tirishimiz. Netijide xelq ammisining, metbu'at orunlirining we parlamént ezalirining pikir-mulahiziliri mezkur kélishimning testiqlinishi yaki ret qilinishida muhim rol oynaydu".

Bu söhbet yighinida ilham toxti institutining bashliqi enwerjan ependi, dalay lamaning yawropada turushluq sabiq wekili kélsang gyatsén gérmaniye tetqiqatchiliri we siyasetchilirige öz rayonidiki weziyet heqqide chüshenche berdi hemde gérmaniye we yawropa ittipaqidin kütidighan ümid-teleplirini otturigha qoydi. Enwerjan ependi mundaq dédi: "Melum jehettin éytqanda, bizning fédératsiye hökümitimiz bek saddiliq qiliwatidu dep oylaymen. Dölitimiz bilen yawropa ittipaqi xitay hökümitige baha bérishte uning ajiz xelqlerge, bolupmu Uyghurlargha qandaq mu'amile qiliwatqanliqini nezerge élishi kérek idi. Gérmaniye yawropa ittipaqidiki muhim iqtisadiy dölet, uning xitay bilen soda munasiwiti yaxshi, shunga uning alahide mes'uliyiti bar, gérmaniye choqum emeliy tedbir qollinip, Uyghurlarning kishilik hoquqini qoghdashta aktip qedem élishi kérek". U yene gérmaniye hökümitidin kütidighan teleplirini otturigha qoyup mundaq dédi: "Biz yawropa ittipaqining amérikagha qétilip, Uyghur rayonidin paxta kirgüzmeslikini telep qilimiz. Yawropa ittipaqi mejburiy emgek bilen chétishliq mehsulatlarning yawropa bazirigha kirmeslikige kapaletlik qilishi, yawropa shirketliri xitayning kishilik hoquq depsendichilikidin biwasite yaki wasitilik halda menpe'etdar bolmasliqi kérek. Uyghurlarni wehshiylerche basturushta shi jinpingning qoli bar. Shunga yawropa ittipaqi shi jinping qatarliq xitay emeldarlirigha jaza yürgüzüshi kérek, shi jinping siyasetni astin-üstün qilip, xitayning qanuni we xelq'ara qanun'gha xilapliq qilghanliqidin hésab bérishi kérek".

Tibet xelq'ara herikiti teshkilatini qurghuchilardin biri bolghan gérmaniyelik siyasiy tetqiqatchi key müllér bu muhakime yighinigha riyasetchilik qildi؛ xitay ishliri analizchisi, doktor merik olbérg xanim, gérmaniye sotsiyal démokratlar partiyesidin bolghan siyasetchi frank shiwab, gérmaniye yéshil partiyesi kishilik hoquq bayanatchisi margarit ba'us xanim qatarliqlar pikir bayan qilip, "Yawropa ittipaqi-xitay meblegh sélish kélishimi" ge bolghan naraziliqini ipadilidi.

Margart ba'us xanim sözide, gérmaniyeningla emes, yawropa ittipaqiningmu xitaygha birlikke kelgen istratégiyesi yoq ikenlikini, xitay bilen qandaq munasiwet ornitish jehette gérmaniye bash ministiri, tashqi ishlar ministiri we iqtisad-soda ministirliqiningmu ortaq tedbir-siyasiti yoq ikenlikini bildürdi. U yene xitay hökümiti pilan tüzgende yiraqni közlise, yawropa ittipaqining yéqindiki menpe'etni közleydighanliqini, bu halda xitayning ghalip kélidighanliqini, buning ejellik bir signal ikenlikini, xitay bilen tüzüshken meblegh sélish kélishimini bikar qilish üchün yene purset barliqini otturigha qoydi.

Enwerjan ependi bu muhakime yighindin kéyin özining tesiratini bayan qilip mundaq dédi: "Bu yighinda gérmaniye parlamént wekilliri we aqillar merkizidiki tetqiqatchilar xitay bilen tüzülgen meblegh sélish kélishimini tenqid qildi we buninggha qandaq taqabil turush heqqidiki pikirlirini bayan qildi. Men amérika qatarliq döletlerning xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep békitkenlikini éyttim, shundaqla gérmaniye hökümitiningmu Uyghurlar mesilisini muhakime qilishi kérekliki heqqide teklip berdim". Enwerjan ependining bildürüshiche, bundaq muhakime yighinliri yene dawamliq échilip turidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet