Yawropa döletliri Uyghurlar mesiliside amérikaning yoligha egishemdu?

Muxbirimiz jewlan
2021-03-09
Share
Gollandiye parlaménti xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kelgen jinayitini Gollandiye parlaménti xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kelgen jinayitini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitti.
Photo: RFA

Amérika bilen kanada xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan jinayitini irqiy qirghinchiliq dep atighandin kéyin, yawropa ittipaqidin gollandiyemu xitayning bu jinayitini irqiy qirghinchiliq dep qobul qildi. Arqidin en'giliyeningmu bu sepke qoshulushi mumkinliki siyasiy közetchiler teripidin texmin qilinmaqta. Ötken yilning axirida yawropa ittipaqi bilen xitayning "Meblegh sélish kélishimi" prinsip jehettin maqullan'ghan bolsimu, bu kélishim démokratik eller we kishilik hoquq teshkilatlirining endishisini qozghighanidi. Baydin hökümiti 3-féwral yéngi tashqiy siyaset pilanini resmiy élan qilip, yawropadiki ittipaqdashliri bilen hemkarliship xitaygha taqabil turidighanliqini otturigha qoydi. Emma tramp hökümiti dewride amérikadin köngli sowup qalghan yawropa döletliri buninggha qandaq qaraydu, amérikagha qanchilik yéqinlishidu? Uyghurlar mesiliside amérikaning tutqan yoligha egishemdu? biz siyasiy analizchilarning bu heqtiki köz qarashlirini élish üchün ziyaret élip barduq.

Siyasiy közetchi ilshat hesen yawropa döletlirining kelgüside amérika bilen kanadagha egiship, xitaygha taqabil turush éhtimalining chong ikenlikini, chünki xitaygha kishilik hoquq mesiliside yol qoyidighan yérining qalmighanliqini, Uyghurlar mesilisining buningda muhim rol oynighanliqini bildürdi we "Gollandiye xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep qobul qildi, bu bir yaxshi bashlinish, yawropadiki en'giliye qatarliq döletlermu mushundaq qarar élishi mumkin," dédi.

Istratégiye mutexesisi erkin ekrem yawropa ittipaqida amérikadin ayrim siyaset élip bérishni ümid qilidighan döletlerningmu barliqini, uning ichide gérmaniyening eng bashta kélidighanliqini, irqiy qirghinchiliqni békitish mesiliside gérmaniyege xizmet ishleshning muhimliqini bildürdi.

Analizchilarning qarishiche, yawropa ittipaqidiki döletlerning amérikagha egishish-egeshmesliki iqtisad bilen baghlinip ketken؛ iqtisad we soda bu munasiwetning tereqqiyat yönilishi, shundaqla Uyghurlar mesilisining qandaq hel bolushigha tesir körsitidu. Yéqinda "Wal-strét" zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, yawropa ittipaqi xitayning barghanséri küchiyiwatqan rayon tehditidin ensirewatqan bolup, yawropa ittipaqidiki rominiye, krodiye, litwa qatarliq döletler xitayning iqtisadiy kéngeymichilikini tosushqa bashlighan we bu jehette amérika bilen oxshash meydanda turushqa hemde amérikaning xitaygha qarshi teshebbus qiliwatqan iqtisadiy siyasitige mayil bolushqa bashlighan. Bu döletler xitay dölet karxanilirining meblegh chaqirish türlirini bikar qilghan yaki tedibr qollinip, xitay karxanilirining bu döletke meblegh sélishini chekligen. Polsha hökümiti birinchi bolup yawropa ittipaqi bilen xitayning "Meblegh sélish kélishimi" ge qarshi chiqqan. Emma yawropa ittipaqidiki gérmaniye, fransiye qatarliq döletler yenila xitay bilen sodilishishqa mayil iken؛ bu ehwal yawropa ittipaqining ichkiy qismida ziddiyet peyda qilghan. Yawropa ittipaqi bilen xitayning "Meblegh sélish kélishimi" belkim kéler yili testiqlinidighan bolsimu, yawropa parlaménti ezalirining bu kélishimge qarshi turush sadaliri barghanséri kücheymekte iken.

Maqalide körsitilshiche, ötken ayning béshida xitay yawropa ittipaqigha eza dölet rehberliri bilen "17+1" (bu yerdiki 17 yawropa ittipaqidiki 17 döletni, 1 bolsa xitayni körsitidu) tor yighini ötküzgen bolup, yawropa ittipaqidiki litwa, latwiye, istoniye, rominiye, bulghariye, slowiniye qatarliq döletlerning bashliqliri bu yighin'gha peqet minsitirlarni ewetip qoyghan. Emma xitayning bu yighin toghrisidiki teshwiqatida 5 chong eza dölet bilen 12 kichik eza döletke perqliq mu'amile qilishi yawropa ittipaqidiki döletlerning ghezipini qozghighan bolup, "Xitayning bu qilmishi yawropa ittipaqini parchilashqa urun'ghanliq" dep qarighan.

Ilshat hesen ependi amérikaning yawropa döletliri bilen birliship xitaygha taqabil turushining toghra istratégiye ikenlikini bildürüp: "Eger urushla bolmisa, amérikaning iqtisad jehettin xitaygha yalghuz taqabil turushi teske toxtaydu. Yawropamu eger amérikagha egeshmise, xitay bilen rusiyening tehditige uchraydu," dédi. U yawropaning haman amérikagha egishidighanliqini, buning bezi alametlirining körülüwatqanliqini, buning Uyghurlar üchünmu bir ümid we purset ikenlikini bildürdi.

Analizchilarning qarishiche, kanada parlaméntidin kéyin gollandiye parlaménti xitayning Uyghurlargha élip barghan jinayetlirini "Irqiy qirghinchiliq", "Insaniyetke qarshi jinayet" dep békitken bolsimu, hökümet tereptin xitaygha birer tedbir qollinidighan alamet körülmigen. Hökümetler asasen payda-menpe'etke munasiwetlik ishlargha köngül bölidighan bolghachqa, xitay hökümiti bilen Uyghurlar mesilisi toghruluq toqunushup qélishtin özini qachurup kelgen. En'giliye, gérmaniye, fransiye, gollandiye hökümetliri buninggha misal bolalaydiken. Roytérs agéntliqining 25-féwral bergen bir xewiride qeyt qilinishiche, gollandiye tashqiy ishlar ministéri stéf blok (Stef Blok): "Hökümetler irqiy qirghinchiliq dégen bu sözni ishletmesliki kérek, chünki nöwette bu ehwal birleshken döletler teshkilati yaki xelq'ara sot mehkimisi teripidin irqiy qirghinchiliq dep jakarlanmidi," dégen.

Istratégiye mutexesisi erkin ekrem ependi yawropa döletlirining hökümet tereptin xitayning jinayitini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitishining bir qeder tes ikenlikini chüshendürüp: "Hökümetler köpinche öz dölitining iqtisadiy menpe'etini oylap ish qilidu. Yene bir jehettin, ular bu ishqa xelq'ara sot yaki öz dölitidiki sot mehkimilirining qarar chiqirishini ümid qilidu," dédi.

Ilshat hesen ependining qarishiche, amérika bilen yawropa döletliri Uyghurlar mesiliside birlikke kélip, xitaygha taqabil turush üchün ortaq bir siyaset tüzgende buning ünümi bolidiken, Uyghur pa'aliyetchiliri we lagérdin chiqqan shahitlar u döletlerning Uyghurlargha munasiwetlik qarar élishi we siyaset tüzüshide muhim rol oynaydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet