Yawropa döletliri shiwétsiyeni ülge élip, Uyghurlargha siyasiy panahliq bérishke chaqirildi

Muxbirimiz erkin
2019.03.26
shiwetsiye-uyghur-panahliq.jpg Shiwétsiyede panahliq tiligen barliq Uyghurlargha birdek siyasiy panahliq salahiyiti bérishni qarar qilghanliq toghrisidiki xewerdin süretke élin'ghan. 2019-Yili 17-mart.
inbeijing.se

Shamil ablikimning shiwétsiyede yashap kéliwatqinigha top-toghra 11 yil boldi. U, 2015‏-yildin buyan izchil yurtigha qayturuwétilish endishiside yashap kéliwatqan idi. Uning siyasiy panahliq iltimasi 2015‏-yili axirqi qétim shiwétsiye köchmenler da'iriliri teripidin ret qilinip, siyasiy iltijachilar behrimen bolushqa tégishlik turmush parawanliq yardimidin mehrum qalghan, shuningdek shiwétsiyedin chiqip kétishi telep qilin'ghan idi. Lékin shiwétsiye köchmenler idarisining yéqinda chiqarghan Uyghurlar heqqidiki qarari uningda özining siyasiy panahliq iltimasigha qarita yéngi ümid peyda qildi. Aldi bilen shiwétsiye köchmenler idarisining ötken yili séntebirde Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtitishi bilen uning iltimasini qayta körüp chiqish zörüriyiti tughulghan. Arqidinla bu yil 3‏-ayning otturilirida shiwétsiye köchmenler idarisi shiwétsiyede panahliq tiligen barliq Uyghurlargha birdek siyasiy panahliq salahiyiti bérishni qarar qilghan.

Shiwétsiye taratqulirining xewer qilishiche, shiwétsiye köchmenler idarisi yuqiriqi qararni chiqirishta ammiwi teshkilatlar, tetqiqatchilar, zhurnalistlar we Uyghurlar bilen söhbet élip bérip, Uyghurlarning weziyitige heqqide bir doklat teyyarlighan. Köchmenler idarisi yuqiriqi doklatqa asasen bu yil 25‏-yanwar küni ichki qisimda bir “Qanuniy höjjet” chüshürgen. Köchmenler idarisining qanuni ishlar diréktori frédérik béyjirning namida chüshürülgen bu “Höjjette”, Uyghurlargha birdek siyasiy panahliq salahiyiti bérip, ularni qoghdash telep qilin'ghan.

Bu qararning shamil ablikimda özining siyasiy panahliq iltimasigha qarita zor ümid peyda qilghanliqi melum. U 26‏-mart küni ziyaritimizni qobul qilip, köchmenler idarisining 20‏-mart küni özi bilen söhbet ötküzgenliki, nöwette ularning jawabini kétiwatqanliqini bildürdi. U mundaq dédi: “20‏-Chésla söhbet ötküzgen, so'allarni soridi, jawab berdim. Söhbettin kéyin chiqip kettim, 2 sa'et ötmestin manga adwokat téléfon uruptu, mundaq dep, eger xalisang köchmenler idarisi sanga sayahet qeghizini shuni bérishi mumkin, dédi. Men qachan? désem, sen saqlap tur, köchmenler idarisidiki mes'ul xadimgha téléfon qilip sorap baqay, dédi. Qaysi küni béridighan bolsa, men sanga téléfon qilimen, sen bérip ekélisen, dédi. Men maqul, dédim. Lékin hazirghiche téléfoni kelmeywatidu”.

Köchmenler idarisi bashqa Uyghurlarni chaqirtip, ulargha derhal turush salahiyet kartisi bérishi shamil ablikimni ümidlendürgen. Burun siyasiy panahliq iltimasi ret qilinip, yéqinda iqametke, yeni turush salahiyitige érishken ene shundaq Uyghurlarning biri abduqadir yasin we uning a'ilisidur. Shiwétsiye köchmenler idarisi 2018‏-yili 9‏-ayda abduqadir, uning ayali we ikki balasining siyasiy panahliq iltimasini ret qilip, uning xitaygha qaytip kétishini telep qilghan. Köchmenler idarisining bu qarari eyni chaghda taratqularning diqqitini qozghap, kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidlishige uchrighan idi. Lékin hazir abduqadirning weziyitide téz özgirish boldi. Yéqinda u we uning ayali bilen ikki balisigha shiwétsiyede turush kartisi bérilgen.

U, 26‏-mart küni ziyaritimizni qobul qilip, ikki hepte awwal turush kartisini resmiy alghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Bu siyaset chiqip shundaq yaxshi boldi bizge, xatirjem bolduq. Biz kélip nechche ayghiche xewer küttuq. Xewer kütüp 1‏-ayning otturilirida köchmenler darisigha bardim. Shu waqitta adwokatlar matériyallarni yighip köchmenler idarisige berdi. Bérip söhbet ötküzdi. Andin ruxset qilduq, dégen xet keldi. Men söhbet ötküzgendin kéyin yuqiri qararlar chiqti. Andin kéyin iqamitimizni berdi. . . . . . . . . . Biz jawabni saqlap kartimizni yéqinda alduq. Téxi ikki heptidek boldi”

Shiwétsiyediki adwokatlarning bildürüshiche, köchmenler idarisining Uyghurlar heqqidiki qarari Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur we bashqa yerlik milletler bilen cheklinidiken. Shiwétsiyelik adwokat mari'a kölbawm 26‏-mart ziyaritimizni qobul qilip, bu qararning bashqa dölet tewelikidiki Uyghurlarni öz ichige almaydighanliqi, ularning siyasiy panahliq iltimasi ularning konkrét ehwaligha qarap bir terep qilinidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: “Bu bashqa asiya döletliridiki Uyghurlarni öz ichige almaydu. Eger özbékistanliq yaki qazaqistanliq Uyghur bolsingiz perqliq mu'amile qilinidu. Bundaq Uyghurlarning iltimasi ularning konkrét kechürmishige qarap bir terep qilinidu. Mesilen, siz özbékistanliq bolsingiz siz Uyghur bolghanliqingiz üchün özbék hökümitining nachar mu'amilisige uchrighanliqingizni ispatlishingiz kérek. Shuningdila siz musapir mu'amilisige érishisiz. Bu jehette ular xitaydin kelgen Uyghurlardin perqlinidu. Bizde xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi ulargha b d t nizamnamisi boyiche musapirliq salahiyiti bérilishi kéreklikini ispatlaydighan nurghun delil bar”.

Uning ilgiri sürüshiche, shiwétsiyening Uyghur aptonom rayonidin kelgen Uyghur we bashqa yerlik milletlerge panahliq bérishining birdin bir sherti ularning héchqandaq térrorluq heriketke qatnashmighan bolushi kérek iken. U mundaq dédi: “Ular eger siz Uyghur bolsingiz yaki rayonda yashaydighan tatar qatarliq bashqa birqanche yerlik milletlerdin bolghan bolsingiz, shuningdek héchqandaq térrorluq heriketke ishtirak qilmighan bolsingiz sizni musapir, dep qarashni qarar qildi. Rayonda yashaydighan birqanche az sanliq milletlerge Uyghurlardek mu'amile qilinidu. Lékin bu hemme Uyghurni öz ichige almaydu. Bu peqet xitay girazhdani bolup, özining zéminlirida xitayning qopal mu'amilisige uchrawatqan milletlerge qaritilghan”.

Shiwétsiye köchmenler idarisining yuqiriqi qarari yawropadiki kishilik hoquq teshkilatlirining alqishigha ériship, bashqa döletlerning shiwétsiyeni ülge qilishini telep qildi. Xelq'ara kechürüm teshkilati shiwétsiye shöbisining qanun meslihetchisi medlém seydléts, yawropadiki bashqa döletlerning shiwétsiyege oxshash Uyghurlargha siyasiy panahliq bérishi zörürlükini bildürdi. U mundaq deydu: “Shu nerse nahayiti éniqki, eger Uyghurlar xitaygha qayturulsa nahayiti éghir jazalashqa uchrash xewpige duch kélidu. Bu nuqtini nezerde tutqanda biz b d t ning 1951‏-yili maqullan'ghan musapirlar ehdinamisi we bashqa xelq'ara qanunlarni asas qilip, ularni qoghdashqa kapaletlik qilishimiz kérek. Shunga, yawropadiki barliq döletler, shuningdek bashqa döletlerningmu Uyghurlargha siyasiy panahliq salahiyiti bérishi zörür”.

Shiwétsiye taratqulirining xewerliride ashkarilinishiche, shiwétsiye köchmenler idarisining 25‏-yanwar tarqatqan 5 betlik Uyghurlar heqqidiki höjjitide, xitayning Uyghur rayonida islam étiqadini pütünley chekligenliki eskertilip: “Shinjangda yashaydighan Uyghur we bashqa musulman türkiy az sanliq milletler xalighanche tutqun qilinish, qanuni resmiyetsiz jazalinish, shuningdek qayta terbiyelesh lagérlirigha qamilish xewpige duch kelmekte” déyilgen. Amérika hökümitining ilgiri sürüshiche, nöwette 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur we bashqa milletler “Qayta-terbiyelesh” namidiki yighiwélish lagérlirida tutup turulmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.