Yazghuchi térésa: “Xitayning Uyghurlarni xitaylashturush siyasiti xitayni sabiq sowét ittipaqining aqiwitige élip baridu”

Muxbirimiz méhriban
2022-03-15
Share
terisa-bukzaki-xen-shyu-1.jpg Nurghun yilliq hayati xitayda ötken amérikaliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
RFA

Dadisi amérikaliq diplomat, apisi xitay millitidin bolghan yazghuchi térésa buzaki xanim (xitayche ismi xen shyu), xitayning “Medeniyet zor inqilabi” mezgilide Uyghur diyarining jenubidiki bingtu'en 3-diwiziyeside ötken yashliq hayati heqqide mexsus kitap yézip, zor tesir qozghighan idi.

Térésa xanim bügün radiyomiz Uyghur bölümining mexsus ziyaritini qobul qilip, xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini zéminni bésiwélishla emes, belki medeniyet jehettimu tajawuzchiliq qilip, étnik yoqitish siyasitidur, dep atidi.

U mundaq dédi: “Xitayning siyasiti intayin éghir bolghan tajawuzchiliq xatarktérini alghan. Bu xil siyaset muqerrer halda medeniyet tajawuzchiliqi, bayqilarni bulang-talang qilish siyasitidur. Tarixtin buyan u yerde tinch yashap kwéliwatqan Uyghurlarning xitayning ularni özgertishige héch éhtiyaji yoqtur. Halbuki, xitay özi tekitlewatqan ilgiriki xitay sulalirining, yeni ottura tüzlengliktiki xitay hökümranlirining ‛shinjang‚ dep atiliwalghan bu zéminda héchqandaq söz heqqi yoq idi. Ular bu jaydiki héchqandaq nersige igidarchiliq qilalmighan idi.”

Térisa xanimning tekitlishiche, xitay re'isi shi jinping nöwette yolgha qoyuwatqan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi”, “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush” namidiki siyasetlirining heqiqiy meqsidi, Uyghurlarni dinsizlashturush we xitaylashturup yoqitish siyasiti iken.

Térisa xanim, xitay hökümitining Uyghurlarni mejburiy xitaylashturush we dinsizlashturush siyasitining tarixi arqa körünüshi heqqidimu toxtilip ötti.

Uning tekitlishiche, kommunisit xitay hökümiti ötken esirning 50-yillirida bingtu'enni berpa qilghandin buyan, Uyghur diyarigha yerleshtürgen xitay eskerliri we 60-70-yillarda ewjige chiqqan “Ziyaliy yashlar” namidiki xitay köchmenlirining intayin az bir qismi kéyinche xitay ölkilirige qaytip ketken bolsimu, emma ularning zor köp qismi Uyghur diyarida menggülük yerliship qalghan. Ular Uyghur diyaridiki bügünki xitay köchmenlirining asasiy gewdisige aylan'ghan.

Térésa xanim eyni yilliri bingtu'en rayonida öz közi bilen körgen Uyghurlarning til, diniy étiqad, medeniyet, ma'arip jehette xitay köchmenliridin pütünley perq qilidighan qoyuq milli alahidilikke ige bir millet ikenlikini eskertip ötti.

Uning tekitlishiche, eyni chaghda xitay hökümiti teripidin bingtu'en'ge menggülük yerleshtürülgen xitay köchmenliri we kéyinki yillarda üzlüksiz yötkep kéliniwatqan xitay köchmenlirining éshishi, rayondiki Uyghur nopusini barghanche shalanglashturup barghan. Bolupmu kéyinki yillarda xitay hökümitining Uyghurlarni diniy étiqad, til we medeniyet jehettlerde xitaylashturup éritip tügitish siyasitining ijra qilinishida muhim istiratégiyelik rol oynighan.

Térisa xanim xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarida yürgüziwatqan bu xil mejburiy dinsizlashturush we xitaylashturush siyasitining xitayni xuddi sabiq sowét ittipaqining yimirilishidek bir halaketlik aqiwetke bashlap baridighanliqini tekitlidi.

Térésa xanim mundaq dédi: “Xitay kommunist hökümitidin ibaret bu mustebit hakimiyetni Uyghurlarning shinjangda yashighan we dewr sürgen uzaq tarixigha sélishturghanda, tolimu qisqadur. Shunga méning qarishimche, xitay hökümitining nöwette rayonda yürgüziwatqan zor kölemlik xitaylashturush siyasiti haman halaketke yüzlinidu. Meyli shinjang bolsun, tibet bolsun, teywen yaki ichki mongghul bolsun, ularning héchqaysisi xitaygha tewe'emes. Hetta ezeldinla xitaygha we xitay xelqige mensup bolup baqmighan. Bu ehwal haman özgiridu. Ilgiriki sowét ittipaqi shundaq chong bir derijidin tashqiri dölet idi, hazir peqet rosiyela qaldi, qalghan jumhuriyetlerning hemmisi musteqil bolup ketti. Hazir putinning okra'inagha qilghan hujumini béyjingdin bashqa pütün dunya döletliri eyiblewatidu. Bu urush choqumki rusiyening meghlubiyiti bilen ayaqlishidu, ukra'ina ghelbe qilidu. Uyghurlarmu kelgüside özining erkinlikige érishidu, ular özlirining tinch-xatirjem hayatigha qaytidu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet