Йәһудий диний өлимаси хилин фиримән ханим: уйғурларни ялғуз қоймаңлар

Мухбиримиз нуриман
2021.01.28
Йәһудий диний өлимаси хилин фиримән ханим: уйғурларни ялғуз қоймаңлар Ғәрбий лондон синагоги (йәһудий ибадәтханиси) ниң “чоң қирғинчилиқни хатириләш күни” дә уйғурларға беғишлиған “қараңғулуқтики чирағ болуң” дегән темидики паалийитиниң тәшвиқат вәрәқиси. 2021-Йили 27-январ. Лондон, әнглийә.
Photo: RFA

27-январ күни “чоң қирғинчилиқни хатириләш күни” болуп, дуняниң һәр қайси җайлирида йәһудий җамаитиниң тәшкиллишидә пүтүн күн охшимиған шәкилдә хатириләш паалийәтлири өткүзүлди. Хатириләш паалийәтлиридә ирқий қирғинчилиққа дуч келиватқан уйғурларниң алаһидә гәвдиләндүрүлүши диққәт тартти.

Тарихқа қарайдиған болсақ, 2-дуня уруши мәзгилидә натсист германийәсиниң җаза лагерлирида алтә милйон йәһудий ирқий вә диний кимлики түпәйлидин һаятидин айрилғаниди.

Дуня уйғур қурултийи лондон ишханисиниң мудири рәһимә мәһмут ханим йәһудий чоң қирғинчилиқиниң хатирә күнидә йәһудийларниң мәхсус уйғурлар һәққидә тохтилиши һәққидики сәвәб һәққидә мундақ деди: “улар (йәһудийлар) уйғур лагер шаһитлириниң гуваһлиқлирини көргәндә ашу 76 йил бурунқи қирғинчилиққа учриған ечинишлиқ әһвалда қайта яшаватқандәк болимиз, ашу чарисиз қалған вақтимизда башқилар қарап турғаникән, башқиларниң бешиға ашундақ күн кәлгәндә биз һәргизму қарап турмаймиз, дәп вәдә бәргән. Шуңа бу биз үчүн бәк муһим, дәйду”

Ғәрбий лондон синагоги (ибадәтханиси) әнглийәдики әң чоң вә тарихи узун йәһудий ибадәтханиси болуп, мәзкур ибадәтхана 27-январ күнидики хатириләш паалийитини “қараңғулуқтики чирағ болуң” дегән темида мәхсус уйғурларға беғишлиған.

Бу паалийәт уйғурларниң мәсилисини аңлитиш асас қилинған болуп, йиғин тәртиплиридин кейин, уйғурларниң турмуши тәсвирләнгән қисқа филим көрситилди. Арқидин тутқундики шаир абдуқадир җалалидин әпәндиниң “янарим йоқ” намлиқ шеири декламатсийә қилинди. Уйғур сәнитидин арийә орунланди, қисқиси паалийәткә қатнашқан кишиләргә уйғурларниң өзигә хас миллий вә дини кимлики болған мәдәнийәтлик милләт икәнлики тонуштурулди.

Узундин буян йәһудий җамаитини уйғурларни қоллашқа сәпәрвәр қилип келиватқан рәһимә мәһмут ханим бу паалийәткә тәклип билән қатнашқан болуп, уйғурларниң нөвәттә ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқини, уйғурларниму кәлгүсидә хатириләш күнидә әсләп олтуруштин бурун бу қирғинчилиқниң алдини елиш керәкликини тәкитлиди.

Бу паалийәтни тәшкиллигән әнглийә йәһудийлириниң ғәрбий лондон синагогиниң бирләшмә пешқәдәм рабби, йәни өлимаси хилин фиримән ханим зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “йеқинқи йилларда уйғурларниң зиянкәшликкә учришиға кәлсәк, биз натсистлар ишғал қилған явропадики йәһудийларниң бешиға кәлгән ишлар билән аҗайип азаблиқ охшашлиқни көрдуқ. Йәһудийлар пойизға қачилинип мәҗбурий юртлиридин һәйдәлгән. Қаравулхана вә тикәнлик сим тосақлар билән оралған йәрләрдә мәҗбурий ишлитилгән. Дәл мушуниңға охшаш ишлар йәнә йүз бериватиду. Йәнә охшаш шәкилдә худди әйни вақиттики бизгә охшаш башқиларниң кари болмайватиду. Шуңа биз бу алаһидә ‛чоң қирғинчилиқ хатирә күни‚ дә бу зиянкәшликләрни гәвдиләндүрүшни ойлидуқ”.

Әнглийә, америка вә башқа дөләтләрдә өткүзүлгән паалийәтләрдә хитайниң нөвәттә уйғурларға йүргүзүватқан сиясити “ирқий қирғинчилиқ” дәп тонуштурулуватқанда, хитайниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ баш әлчиси җаң җүн тивиттерда учур йоллап, өзиниң ню-йоркниң манхаттин райониға җайлашқан әң муһим ибадәтханиларниң биридә өткүзүлгән чоң қирғинчилиқни хатириләш паалийитигә қатнашқанлиқидин пәхирләнгәнликини ейтқан.

Фирансийәдики уйғур институтиниң башлиқи дилнур рәйһан ханим хитай уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан мундақ әһвалда хитай баш әлчисиниң йәһудий қирғинчилиқи хатирисигә қатнишишиға баһа берип мундақ деди: “бу уйғурларға қилинған һақарәт болупла қалмастин, ашу қирғинчилиққа учриған йәһудийларға вә пүтүн дуня хәлқигә қилинған һақарәт”.

Хилин фиримән ханим кишиләрни әнглийә парламент әзалириға чүшәндүрүш арқилиқ, әнглийә һөкүмитиниң уйғурларға қаритилған бастурушни ирқий қирғинчилиқ дәп тонуш ирадисини күчәйтиш вә һөкүмәтниң бейҗиң билән болған һәр қандақ қарарлириға тәсир көрситишкә чақирди.

У мундақ дәп тәкитлиди: “уйғурларни ялғуз қоймаңлар, улар худди 1930-1940-йилларда натсистлар ишғал қилған явропада зиянкәшликкә учриған йәһудийларға охшаш ақивәткә қалмисун”.

Ахирида рәһимә мәһмут ханим мушу хатириләш күнидә өткүзүлгән паалийәт арқилиқ уйғур мәсилисиниң дуняда диққәт тартиши вә сиясийонларниң хитайға қарши болған сиясәтләрни йүргүзүшкә түрткә болушни мәқсәт қилғанлиқини әскәртти.

Америкиниң бу нөвәтлик ташқи ишлар министири антонй блинкен 27-январ күни, йәни йәһудий чоң қирғинчилиқи хатирә күни, мухбирларниң трамп һөкүмитиниң хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзгәнлики һәққидики қарариға аит соаллириға җаваб берип, бу қарарни қоллайдиғанлиқини көрситип мундақ деди: “мениң ‛уйғурларға қарши ирқий қирғинчилиқ елип бериливатиду‚ дегән һөкүмүм йәнила әслидикидәк. Униңда өзгириш болғини йоқ.”

Анализчилар йәһудий қирғинчилиқи хатирә күнидә американиң хитайниң җинайитини “ирқий қирғинчилиқ” дәп атиши наһайити муһим әһмийәткә игә икәнлики, буниң нәтиҗисидә ғәрб әллири вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиму хитайни ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан дөләт дәп бекитиши мумкин икәнликини илгири сүрүшмәктә.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, әгәр хәлқара җәмийәт бирликтә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастурушини “ирқий қирғинчилиқ” дәп рәсмий бекитсә, коммунист хитай һөкүмити өтмүштики натсист германийәси, фашист италийәгә охшаш тарихта сесиқ нами пур кәткән рәзил һакимийәтләр қатаридин орун алидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.