«Йәһудийлар қирғинчилиқи музейи» дики муһакимә: «уйғурлар дуч келиватқан системилиқ зиянкәшлик»

Мухбиримиз әзиз
2020-03-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон шәһридики йәһудийлар зор қирғинчилиқи музийида өткүзүлгән уйғурлар һәққидики муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2020-Йили 5-март, вашингтон шәһри
Вашингтон шәһридики йәһудийлар зор қирғинчилиқи музийида өткүзүлгән уйғурлар һәққидики муһакимә йиғинидин бир көрүнүш. 2020-Йили 5-март, вашингтон шәһри
RFA/Aziz

Американиң пайтәхти вашингтон шәһиригә американиң өзидин яки чәтәлләрдин кәлгән саяһәтчиләрниң көпинчиси зиярәт қилип өтидиған саяһәт нуқтилириниң бири «йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейи» һесаблиниду. Чүнки бу музейхана буниңдин 70 йиллар илгири йүз бәргән инсаниийәт тарихидики бир қетимлиқ тарихий қирғинчилиқниң башлиниши, юқури пәллигә чиқиши һәмдә ахирқи һесабта милйонлиған йәһудийниң қирилип түгиши билән хуласилинишидәк аччиқ тирагедийәни кишиләрниң ядиға салиду.

Уйғурл дияриниң исми-җисмиға лайиқ сақчи дөлитигә айлиниш билән биргә тәдриҗи һалда йәнә бир қетимлиқ зор қирғинчилиқниң һидлири келиватқанлиқи тоғрисида түрлүк пикирләр оттуриға чиқиватқанда 5-март күни кәчқурун вашингтон шәһридики «йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейи»да уйғурларға беғишланған бир қетимлиқ муһакимә йиғини ечилди.

Мәзкур музей қармиқидики «саймон-сикйод қирғинчилиқниң алдини елиш мәркизи» ниң мудири неявми киколер ханим алди билән сөз елип, йиғин әһлигә уйғурларниң нөвәттики әһвали һәққидә омуми чүшәнчә бәрди. Болупму хитай һөкүмитиниң һазир пүткүл уйғур миллитиниң ондин бирини аллиқачан лагерларға солап болғанлиқини, әмдиликтә бу тутқун һәркитиниң йеңидин оттуриға чиқиватқан мәҗбурий әмгәккә йол ечиватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң болса қилмишни ақлап өзлириниң терорлуққа вә диний әсәбийликкә қарши туриватқанлиқини пәш қиливатқанлиқини сөзләп келип: «биз бу музейханида йәһудийларниң натсистлар дәвридә қандақ зиянкәшликкә учриғанлиқини тонуштуруп кәлгән идуқ. Әмди бу хилдики инсанийәткә қарши җинайәтниң йәнә бир қетим тәкрарлиниишиға қандақ муамиләдә болушниң вақти кәлди,» деди.

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға америка дөләт мәҗлисиниң бир қисим әзалириму қатнашқан болуп, шулардин алди билән америка һөкүмитиниң хәлқара диний етиқад әркинлики баш әлчиси сам бровнбәк сөз қилди. У сөзидә нуқтилиқ қилип һазир хитайниң уйғурларға зиянкәшлик қиливатқанлиқи тоғрисида һәқиқәтни сөзләшниң вә униңға қарита тегишлик тәдбирләрни елишниң вақти йетип кәлгәнликини тәкитлиди. Болупму 2018-йилидики америка ташқий ишлар министирлиқи уюштурған хәлқара диний етиқад әркинлики йиғинидин буян уйғурлар дуч келиватқан, йәнә келип диний етиқад саһәсини мәркәз қилған, динға қарши уруш түсини алған, шуниңдәк системилиқ вә  кәң миқяслиқ болған уйғурларға зиянкәшлик қилиш қилмиши һәққидә  көплигән пакитларниң оттуриға чиққанлиқи, шу сәвәбтин америка һөкүмити вә сода министирликиниң бу хил зиянкәшликкә иштирак қилған 28 идарини қара тизимликкә алғанлиқини сөзләп келип: «биз сайрагүл савутбайниң әнә шу хил зиянкәшликни дадиллиқ билән паш қилған җүрити үчүн униңға хәлқара мукапатни бәрдуқ. Әмди бу һални ахирлаштурушниң вақти кәлди. Буниң давам қилишиға әмди йол қоялмаймиз» деди.

Шу қатарда америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси, америка авам палатасиниң әзаси җим мәкговеринму сөз алди. У йиғиндикиләргә һазир уйғурларниң зиянкәшликкә учраш әһвалиниң әң юқири пәллигә чиқиватқанлиқини, мана мушундақ зулум һәммигә ашкара болуватқан һәмдә буниң һөҗҗәтлириму мәлум болуватқан әһвалда ташқи дунядики инсанларниң «бу ишлардин хәвиримиз йоқкән» дәп муғәмбәрлик қилишиға һечқандақ баһанә йоқ икәнликини, болмиса бу хил сүкүтниң техиму еғир паҗиәләргә йол ачидиғанлиқини тонуштурди. Шуниңдәк һазир уйғурлардики ислам диниға даир һәрқандақ мәшғулат, җүмлидин исламий кийим-кечәк, исламий исим, йемәк-ичмәк адити дегәнләрниң уйғурларни лагирға қамашқа баһанә болуватқанлиқини сөзләп келип «биз хәлқарада бу хил бастурушқа қарши шунчә көп әһдинамиләр вә қанунлар мәвҗут туруқлуқ йәнә немиләрни қилалишимиз мумкин?  уйғурлар дуч келиватқан инсанийәткә қарши бу хил җинайәтләрни чәкләш үчүн биз дөләт мәҗлисигә ‹уйғурлардики мәҗбурий әмгәкни чәкләш қанун лайиһәси' ни тонуштурмақчимиз!  бирләшсәк биз чоқум аләмшумул өзгиришләрни вуҗутқа чиқиралаймиз» дегәндә залда гүлдүрас алқиш садаси көтүрүлди.

Йиғинниң иккинчи басқучи муһакимә болуп, буниңда неявми ханим бу қетимқи муһакимә йиғинида сөз қилғучиларни қисқичә тонуштуруп чиққандин кейин алди билән әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң мудири алим сейтоф йиғин әһлигә уйғурларниң ким икәнлики һәмдә уларниң немә үчүн зулумға учраватқанлиқи һәққидә қисқичә мәлумат бәрди. Болупму оттура асиядики әң қәдимий түркий хәлқләрдин болған уйғурларниң өтмүштә өзлириниң дөлити вә шәвкәтлик импеерийилирини қуруп чиққан бир хәлқ икәнлики, манҗуларниң чиң империйиси бу җайни ишғал қиливалғандин кейинму 20-әсирдә икки қетим «шәрқий түркистан җумһурийити» ни қурғанлиқи, хитай хәлқ җумһурийити қурулғандин буян давам қилип кәлгән ассимилатсийә сияситиниң һазир лагер вә мәҗбурий әмгәк шәклидә әң юқири пәллигә чиққанлиқини, чәтәлләрдики мутәхәссисләрниң бу һални «етник қирғинчилиқ вә етник тазилаш» дәп атаватқанлиқини баян қилди.

Йиғинниң әзиз меһманлиридин «хитай һөҗҗәтлири» тәтқиқат мәркизиниң алий муһәррири җессика бетк өзиниң шаһидлар вә тәкшүрүш паалийәтлиридин топлиған учурлири асасида хитай һөкүмитиниң һазир уйғур диярида нуқтилиқ қилип юқири пән-техника вастилириниң ярдимидә лагер сиртидики  уйғурларни тәкшүрүватқанлиқи һәққидә әһвал тонуштурди. Болупму һазир уйғурлардики диний вә мәдәнийәт кимликигә четишлиқ мәзмунларниң муһим тәкшүрүш обекти болуватқанлиқини, буниңға четилип һазир нурғун уйғурларниң лагирға қамиливатқанлиқини сөзләп өтти.

Уйғур дияридики лагерлар һәққидә көп қатламлиқ әмгәкләрни вуҗутқа чиқарған германийәлик мутәхәссис, вашингтон шәһиридики «комунизим қурбанлири хатирә фонди» ниң хадими адрян зензму  йиғин әһлигә хитай һөкүмити үчүн «ишәнчлик» болмиған  һәмдә чәтәлләр билән алақиси болған уйғур яшлириниң бирдәк «тәрбийәләш мәркизи» дәп тәшвиқ қилиниватқан лагерларға баридиғанлиқи, бу җайларниң зади қандақ җай икәнлики, у җайларда қандақ «оқутуш вә тәрбийәләш» усуллириниң барлиқи, қийнақ, басқунчилиқ вә номусиға тегиштәк инсан үчүн әң еғир болған һадисиләрниң лагирлардики даимлиқ ишлар икәнлики һәққидә мәлумат бәрди. Шундақла милйонлиған кишиниң лагерларни баштин кәчүргәндин кейин қоюп берилгән һаләттиму уларниң вуҗуди тирик һалда өйлиригә қайтсиму, уларниң роһий җәһәттин пүтүнләй хараб болидиғанлиқини, қабаһәт вә қорқунчқа толған бу хатириләрниң у кишиләрни бир өмүр қийнашқа йетип ашидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Америкадики «уйғур һәркити» тәшкилатиниң рәси рошән аббасму йиғинда сөз қилди. У өзиниң шәхсий кәчүрмишилири һәмдә һәдиси, узун йиллиқ дохтур гүлшән аббасниң лагирға елип кетилишигә бирләштүргән һалда өзиниң мушу музейханидики сүрәтләрни көргәндә зиянкәшликкә учриған йәһудийларниң уйғурларға нәқәдәр охшайдиғанлиқи, натсистларниң болса хитай компартийәсигә нәқәдәр охшайдиғанлиқини һес қилғанлиқини сөзләп келип, нәччә милйон уйғур лагирға қамалғанда уларниң өйдә қалған игә-чақисиз пәрзәнтлириниң қандақ сәрсанлиққа дуч келидиғанлиқи, муһаҗирәттики уйғурларниң әң әқәлли болған туғқанлириға телефон қилиштәк һәқлириниңму йоқлуқи, д у қ ниң рәиси болған долқун әйсаниңму һәтта ата-анисиниң өлүп кәткәнликидәк зор вәқәдинму хәвәрсиз қелишқа мәҗбур болғанлиқи, худди әйни вақитта натсистлар германийәси олимпик мусабиқиси өткүзүпла арқидин қирғинчилиқни башлиғандәк һазир хитай һөкүмитиниң олимпик мусабиқисигә чаңгал селиватқанлиқини, бу хил охшашлиқ алдида дуняниң җәзмән бу хилдики «инсанийәткә қарши җинайәт»ләргә қарши әмәлий тәдбир елиши лазимлиқини көрсәтти.

Йиғиндин кейинки соал-җаваб басқучида лагердики тутқунларниң сани мәсилиси, қариқаш һөҗҗәтлириниң лагерлар һәққидики реаллиқни қайси дәриҗидә испатлап беридиғанлиқи, лагердин чиққан кишиләрниң болса роһий җәһәттин йәнчилгән һалда сүкүттин башқиға илаҗи қалмиған һалда икәнлики, хитай пуқралириниң уйғурларни лагерға қамаш ишиға қандақ пикирдә икәнлики, уйғурларниң биологийәлик әвришкисини топлаш билән кейинки вақитлардики бастурушниң мунасивити қатарлиқ темилар бойичә көплигән соаллар соралди. Мутәхәссиләрму охшимиған нуқтилардин җаваб бәрди.

Бу қетимқи муһакимийә йиғиниң «йәһудий  қирғинчилиқи хатирә музейханиси» ечилишиниң өзи  йиғин әһлигә мәсилиниң бир тәрипини йорутуп бәргән болса, һәммила саһәдикиләрниң «өтмүштики паҗиә қайта йүз бериштин бурун униң алдини елиш» дегән ортақ қариши кишиләргә йеңи үмидниң шолисини көрсәткәндәк болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт