En'gliyediki yehudiylar jama'iti Uyghurlar mesilisi toghruluq muhakime yighini ötküzgen

Muxbirimiz jewlan
2021-07-14
Share
yehudiy-natsiy-lager.jpg "Yehudiy qirghinchiliqini xatirilesh" künide yehudiy doppisi kiygen bir kishining ashwétiz lagérining aldida turghan körünüshi. 2020-Yili 27-yanwar, polsha.
AP

Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa qarshi turushta muhim rol oynap kéliwatqan yehudiylar jama'iti en'gliyediki yehudiy dini ibadetxaniliri we rabiylarning teshebbusi bilen yéqinda "Azab-külpettin heriketke ötüsh: Uyghurlargha yardem qilish" témisida chong tiptiki muhakime yighini ötküzgen.

Bu muhakime yighin'gha riyasetchilik qilghan rabiy jol kénisbérg, yighinning échilish meqsitini ochuq bayan qilip, Uyghurlar mesilisining yehudiylar mesilisi bolupla qalmastin, insaniyet mesilisi ikenlikini, Uyghurlarning heqiqeten irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini éytip ötkendin kéyin: "Biz buninggha süküt qilsaq bolmaydu, biz buning üchün sözlep turushimiz, warqirap-towlap turushimiz, buning bilenla qalmay heriketke ötüshimiz kérek" dégen.

Üch sa'etke yéqin dawamlashqan bu yighinda üch basquch boyiche muhakime élip bérilghan bolup, birinchi basquchta diniy rehberler, yeni rabiylar, imamlar we poplar, ikkinchi basquchta siyasiy rehberler, üchinchi basquchta ammiwi teshkilat rehberliri we pa'aliyetchiler pikir bayan qilip, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq élip kelgen azab-külpet we buni toxtitish üchün heriketke ötüsh, barliq imkaniyet we tedbirlerni ishqa sélish heqqide etrapliq muhakime élip barghan.

Diniy rehberler qismidiki muhakimide, éghir yoqitishqa uchrawatqan Uyghur musulmanliri we bashqa musulman xelqqe yardem qilishning diniy mejburiyet we exlaqiy mejburiyet ikenliki tekitlen'gen. Re'is rabiy yighinning échilish nutqida, injildiki "Misirdin chiqish" hékayisini tilgha élip, musa eleyhissalamning adaletni qoghdash yolida pidakarliq körsetken qehriman, öz qowmini zalim padishah pir'ewinning zulumidin qutuldurghan yolbashchi ikenlikini misal keltürüp, bügünki yehudiylarningmu musa eleyhissalamgha egiship, heq-adaletni qoghdishi we Uyghurlardek zulumgha uchrighan milletlerge yardem bérishi kéreklikini alahide tekitlep mundaq dégen: "Biz muhtajlargha yaxshiliq qilishqa köngül bölimiz. Bügün xitayda yashawatqan köpligen Uyghurlar heqiqeten yardemge mohtaj. Ötmüshte biz qorqunchluq kechmishlerni bashtin kechürgenlikimiz üchün, xeterlik ehwalda qalghan kishilerning éhtiyajigha bek diqqet qilimiz. Shunga biz musa peyghemberge oxshash ornimizdin dest turushimiz kérek. Shundila biz barliq imkaniyitimiz bilen ulargha yardem qilalaymiz. Men bu yighinning témisini yaxshi kördüm, biz bügünki irqiy qirghinchiliqning azabini hés qilish bilenla qalmay, (buni toxtitish üchün) choqum heriket qilishimiz kérek".

Dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmud xanim bu yighinda xitayning zulumigha uchrighan Uyghurlardin biri bolush süpiti bilen, özi we a'ilisi duch kelgen külpetlerni qisqiche anglatqandin kéyin, london Uyghur sotida shahit bolghan ishlarni bayan qilip mundaq dégen: "Men yéqinda 6-ayning 4-künidin 7-künigiche échilghan Uyghur sotida terjimanliq qildim, guwahchilar teminligen ispatlar tolimu échinishliq. Xitayning özining höjjetliridin ashkarilan'ghan uchurlardin qarighandimu, pakit shunchilik éniq. Xitayning meqsiti Uyghurlarning yiltizini qurutush, ularning öz'ara alaqisini üzüwétish, ejdad-ewlad munasiwitini ayriwétish. Men terjime qilip xelq'ara sot üchün teyyarlighan qorqunchluq ispatlar shuni körsettiki, yurtimizdiki diniy ziyankeshlik eng yuqiri pellige chiqqan؛ melum bir tetqiqatchi bergen höjjette körsitilishiche, Uyghurlar xitay üchün tehdit, islam bolsa wirus we rohiy késellik dep qaralghan. Ilgiri lagérda ishligen bir saqchining bergen ispatigha qarighanda, Uyghurlar xitay hökümiti teripidin héch sewebsizla "Térrorchi" dep qaralghachqa tutulghan".

Rehime mehmud xanim bu yighinda irqiy qirghinchiliqni toxtitishqa chaqiriq qilishning muhim orun'gha qoyulghanliqidin tolimu memnun bolghanliqini bildürgendin kéyin, özining tekliplirini otturigha qoyup mundaq dégen: "Men bügün köpchilikni töwendiki üch ishni qilishqa chaqirimen: birinchisi, parlamént ezalirigha xet yézip, kéler hepte peyshenbe küni ötküzülidighan diplomatik bayqut qilishqa awaz bérishini telep qilinglar؛ ikkinchisi, ijtima'iy taratqularda bizge egiship, pa'aliyetlirimizge qétilinglar؛ üchinchisi, mejburiy emgektin kelgen mehsulatni sétiwélishtin saqlininglar".

Bu yighinda en'gliyediki dangliq bir meschitning imami qari yasin dunyadiki samawi dinlarning zulumgha, zalimgha süküt qilmaydighanliqini, jem'iyettiki adaletsizlik we zorawanliq bilen küresh qilishning peyghemberlerning péshwasi ibrahim eleyhissalamdin tartip musa eleyhissalam, eysa eleyhissalam we muhemmed eleyhissalamning elchilik wezipisi, shundaqla peyghemberlik en'enisi bolup kelgenlikini, insanlarning bu peyghemberlerge egishishi kéreklikini tekitligen. U qur'an kerimining 4-süre, 135-ayitini neqil keltürüp mundaq dégen: "Allah ta'ala ˃u mu'minler, xudaliq üchün guwahliq bérishte özünglarning yaki ata-ananglarning yaki tughqanliringlarning ziyinigha (guwahliq bérishke) toghra kelgen teqdirdimu adaletni berpa qilishqa tirishinglar, (guwahliq bérilgüchi) kishi bay bolsun yaki péqir bolsun, haman adil guwah bolunglar, nepsi xahishinglargha egiship heqiqettin burulup ketmenglar˂" deydu, bu yerde bizge nahayiti muhim bir telimat bérilgen, u bolsimu shexsiyitimiz we iqtisadiy menpe'etimizge uyghun kelmigen teqdirdimu, heqiqetni sözlishimiz kérek. Bizning oxshash nuqtimiz, ortaq qimmet qarishimiz bizning perqimizdin halqip kétidu. Bashqa diniy jama'etlerning, bolupmu yehudiy jama'itining yardimi we qollishigha érishish musulmanlarni xursen qilidu. Chünki étiqadimiz we kechmishimizning qandaq bolushidin qet'iynezer, eng muhim bolghini mushundaq peytte biz birlikte küresh qilishimiz kérek".

Yighinda en'gliye yehudiy wekilliri komitétining sabiq re'isi hénri grunwald türkiyediki Uyghurlargha insanperwerlik yardimi bérish we chet eldiki Uyghurlarni panahliqqa élishning muhim wezipe ikenlikini otturigha qoyghan. Rabiy doktor maykol harris Uyghurlargha yardem bérish üchün qizghinliq we izchilliq kéreklikini tekitligen.

Siyasiy rehberler qismidiki muhakimide, en'gliye parlamént ezasi dankin simét xitaydiki irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün xitaygha qarshi xelq'ara parlamént ezaliri birlikining rolini kücheytish kéreklikini tekitligen؛ birleshken döletler teshkilatining ayallar ishlirigha mes'ul sabiq elchisi kénniy xanim xitaygha ünümlük jaza yürgüzüsh üchün xelq'araning birlikte pilan tüzüshi kérekliki, barliq ijtima'iy taratqularda xitaygha qarshi teshwiqatni dawamliq kücheytish kéreklikini bildürgen. Yehudiy wekilliri komitétining re'isi mariye wandirzil xanim her qaysi döletlerning xitayda yüz bériwatqan ishlarni irqiy qirghinchiliq dep tonushining muhimliqini tekitligen we isra'iliyening buni tonughan 41-dölet bolghanliqini tebrikleydighanliqini éytqan. Xitayning öz jinayitini aqlash üchün olimpik musabiqisi ötküzmekchi bolghanliqini, en'gliye hökümitini bu musabiqige qatnashmasliqqa chaqiriwatqanliqini bildürgen.

Ammiwi teshkilatlar we pa'aliyetchiler qismidiki muhakimide kalwérit tetqiqat guruppisining mu'awin bashliqi bénét frimen, réni kasin yehudiy teshkilatining bashliqi miya xanim, Uyghur kishilik hoquq qurulushi pa'aliyetchisi luyisa gréw xanim, yehudiy oqughuchilar uyushmisining bashliqi nina qatarliqlar öz tejribilirini bayan qilghan hemde Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdash üchün némilerni qilish kérekliki heqqide köz qarashlirini otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet