Yehudi pa'aliyetchi: "Bizmu irqiy qirghinchiliqini bashtin kechürgen bir xelq, shunga Uyghurlarning derdini anglitish mejburiyitimiz bar"

Muxbirimiz shehrizat
2020-12-30
Share
Yehudi pa'aliyetchi: Nyu-york shehiridiki yehudiy oqughuchiliri xitay konsulxanisining xizmet binasi témigha chüshürülgen "Nur tékisti we süretler". 2019-Yili 17-séntebir, nyu-york.
Photo: RFA

"Yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati" Uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüp kéliwatqan teshkilatlarning biri.

Mezkur teshkilat yéqindin buyan Uyghurlar üchün jiddiy herketke ötüp, yehudi jem'‍yiti we yash oqughuchilargha Uyghurlarning hazirqi ehwalini tonushturushta yétekchilik rolini oynimaqta. Bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghan "Yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati" ning re'isi bini gatmen irqiy qirghinchiliqini béshidin kechürgen bir xelq bolush süpiti bilen Uyghurlarning derdini anglitishta mejburiyiti barliqini bildürdi.

Bini gatmenning éytishiche, bu teshkilatning siyasiy xizmiti "Yehudiylarning qanuniy hoquqi dégenlik kishilik hoquq dégenliktur, kishilik hoquq dégenlik, yehudiylarning qanuniy hoquqi dégenliktur" dep atilidighan muhim prinsip asasigha qurulghan bolup, kishilik hoquq dewasida bu ikki nuqta bir-biridin ayrilalmaydiken.

Bu yilning béshida bini gatmen en'giliyening uzun tarixqa ige döletlik kündilik géziti bolghan "Taymis géziti" de bir parche obzor élan qilip, pütün yawropadiki yehudiy yashlirini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirghan.

Bini gatmen maqalisi heqqide toxtilip, mundaq deydu: "Yehudiy milliti tarixta intayin éghir zulumlargha uchrighan, wetensizlik we irqiy qirghinchiliqlarning derdini yetküche tartqan hemde putun dunyaning shu paji'elerge sükütte turiwélishinimu bashtin kechürgen bir xelq. Yehudiy bolush süpitimiz bilen irqiy qirghinchiliqqa uchirigha milletlerni yalghuz qoymasliqta mejburiyitimiz bar. Bizning tor herkitimizde mushu nuqtini namayen qilmaqchi. Chünki irqiy qirghinchiliqqa duch kéliwatqan Uyghur qatarliq milletlerni irqiy qirghinchiliq aldida yalghuz tashlap qoysaq bolmaydu. Bizning ‍échinishliq tariximiz sewebidin, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turushta alahide bir munbirimiz bar. Gerche teshkilatimiz bek chong bolmisimu, bundaq mesililerge duch kelgende, dunya jama'etchilikining diqqitini qozghashqa qurbi yétidu. Muhimi bundaq bir alahide munberdin paydilinip irqiy qirghinchiliqning tekrarlanmasliqi üchün awaz chiqirish burchimiz bar, dep oylaymen."

Bini gatmenning éytishiche, nurghun kishiler Uyghurlargha néme ishlarning boliwatqanliqini anglapmu baqmighan iken. Shunga ular bu weziyetni özgertishke tirishiwétiptu. Uning éytishiche yene, burun Uyghurlarni héch anglap baqmighan yehudiylar hazir Uyghurlarning ehwalidin xewerdar bolushqa bashlaptu we bashqa yehudiy jem'iyetlirimu asta-asta bu mesilige köngül bölüwétiptu.

"Yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati" 36 dölettiki 160 ming din artuq yehudiy oqughuchigha wekillik qilidighan teshkilat bolup, ularning xizmiti, yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilatigha eza yehudiy oqughuchilar ittipaqi bilen hemkarlishish, yash yehudiy oqughuchilarning siyasiy awazi bolup ulargha wekil bolushtin ibaret ikki türge bölün'gen iken.

Yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni dunyagha anglitish we bu jehette téximu köp qollashlarni qolgha keltürüsh üchün tiwéttérda #NeverAgainRightNow! tor herkitini bashlighan.

Bini bu heqte toxtilip mundaq deydu: "Bilginingizdek bu herkitimizning témisi #NeverAgainRightNow! bu yawropa birliki yehudiy oqughuchiliri teshkilati bilen gérmaniye yehudiy oqughuchilar birleshmisi birlikte bashquridighan pa'aliyet bolup, bu pa'aliyetning meqsidi Uyghur qirghinchiliqigha diqqetni tartish, andin buninggha qarshi emeliy tedbir qollinish üchün pa'al xizmetlerni ishlesh. Bir yildin buyan biz yuqiri derijilik organlardin b d t we yawropa parlaméntida teshwiqatlarni élip barduq. Buningdin sirt yene yash yehudiy oqughuchilarni seperwerlikke keltürüp, yawropa kochilirida we putun dunya miqyasida namayish qilip, téximu köp kishilerni sépimizge qoshush üchün tirishiwatimiz."

10-Dékabir xelq'ara kishilik hoquq küni bolup, bu munasiwet bilen yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati kishilik hoquqi eng éghir depsende boluwatqan Uyghurlar üchün awaz chiqirishni, xitaygha bolghan qarshiliqini ipadilesh üchün yawropaning 30 shehridiki yash yehudiy oqughuchilarni herketlendürüp, öz sheherliridiki xitay konsolxaniliri aldida namayish élip barghan.

Bini gatmenning éytishiche, 10-dékabir yehudilarning "Xanukkah bayrimi" bolup, bu yili mezkur bayramning birinchi kéchisi "Xelq'ara kishilik hoquq küni" ge toghra kelgen. Shu sewebtin bir kün'ge toghra kelgen bu ikki xatirilesh küni Uyghur mesilisini téximu roshen namayan qilishqa intayin mas kelgen.

U bu heqte toxtilip munda deydu: "Xanukkah bayrimining xelq'ara kishilik hoquq künige toghra kélishi bek yaxshi boldi. Chünki bu künlerde ipadileydighan mezmun bir birige mas kélidu. Xanukkah kéchiside eyni chaghda yehudiylarning diniy étiqadi we medeniyitining éghir derijide buzghunchiliqqa uchrighanliqigha qarshi qozghilang kötürülgenliki xatirilinidu. Bu bayramni Uyghurlar bilen teng xatirilesh, yehudiylar bilen Uyghurlarning oxshiship kétidighan tarixiy kechmishliri we uyghularning nöwettiki paji'elirini téximu roshen yorutup béridu. Buninggha birlikte xatime bérish yüzisidin biz birlikte sham yandurduq. Bu pa'aliyet xanukkah bayrimining bir qismi. Xanukkah bayrimi yoruqluq, ümid we ghelibige wekillik qilidu, eng qarangghu waqittimu ümid bolsa, nur haman bar bolidu. Hazirche uni körelmisingizmu, u belkim birawning möjizisi bolup qélishi mumkin."

Yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilatining b d t kishilik hoquq kéngishide sözlesh hoquqi bar bolup, ular özining mezkur imtiyazidin paydilinip, Uyghurlarning b d t munberliride derdini anglitishigha sorun hazirlap bergen. Derweqe, bu yil séntebirde Uyghur pa'aliyetchisi abdushükur abdurishit b d t kishilik hoquq kéngishide mezkur teshkilatqa wakaliten söz qilghan we Uyghur mesilisini anglatqan.

Bini gatmenning bildürishiche, yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchiliri teshkilati özide bar munberlerni ishlitishtin bashqa yene, imkan qeder köp kishiler bilen alaqiliship, kochilarda aktip pa'aliyet élip bérishqa tirishidiken. Buningdin bashqa, ular yene yawropa parlaméntidimu munasiwetlik organlar bilen pa'aliyet qilidiken.

U bu toghrisida toxtilip mundaq dédi: "B d t we yawropa parlaméntidiki munbirimizdin paydilinip imkanqeder köp kishiler bilen alaqe baghlashqa tirishtuq we kochilarda aktip herket élip barduq. Shuning bilen birwaqitta yene yawropa parlaméntining munasiwetlik organliri bilen xéli köp xizmetlerni birge qiliwatimiz. Mesilen, yawropa parlaméntining bir qisim ezalirini Uyghurlar mesiliside yumulaq üstel yighinigha teshkilliduq. Hemde dunya Uyghur qurultiyi we bashqa teshkilatlarni yawropa parlaméntining ezaliri bilen sözlishishke teklip qilduq. Biz buningdin nurghun köz qarashqa érishimiz, emeliyette biz uzun muddetlik ümid bilen heriket qilimiz. Biz yene yawropa parlaméntidin bir qatar mesililerni, yeni bu weziyetke yardem bérish wediside turushni telep qilduq. Biz bu teshwiqatni dawamlashturimiz we uni kücheytimiz, shundaqla yehudiylar jem'iyitini seperwer qilish we téximu chong yehudiy teshkilatlirini bu mesilide aktip bolushqa seperwer qilishni iltimas qilimiz. Belkim buning téximu köp tesiri bolushi mumkin. Méningche, biz en'giliyediki réné kassin bilen birlikte bu mesilige aktip qatnashqan tunji yehudiy teshkilatliri. Bu nuqtida yehudiy teshkilatliri aktip boluwatidu. Yéqindin buyan qanchilighan yehudiy teshkilatlirining bu heriketke qatnashqanliqini körüsh kishide heqiqeten ümid peyda qilidu."

Bini gatmen yawropa ittipaqi yehudiy oqughuchilar teshkilatining Uyghurlar üchün élip bériwatqan xizmetlirining choqum ünüm qazinishidin ümüdwar ikenlikini bildürdi.

"Gerche yawropa yehudiy oqughuchilar birleshmisi xitayni qilmishliridin toxtitip qalalmisaqmu, xelq'araning diqqitini qozghiyalaymiz. Shundaqla Uyghurlarni qul ishchi qilip ishlitip payda éliwatqan gherb shirketlirige qarshiliqimizni ipadiliyeleymiz. Emeliyette kéler yili yene wolkiswagén, zaragha oxshash shirketlerge bekrek bésim ishletmekchimiz. Chünki ular Uyghurlarni qul ishchi qilip ishlitip payda éliwatqan shirketlerdin bolup, ularni bu ishini toxtitishqa chaqiriq qilish bilen birge ularning mehsulatlirini yawropa bazarlirida satalmas qiliwétishimiz kérek. Ishlar eslide bundaq bolmasliqi kirek idi. Biz buni emelge ashurghili bolidighan nishan dep oylaymiz."

Ziyaritimiz axirida bini gatmen "Xitayning qirghinchiliqini tosush intayin mohim bolupla qalmay, beli ularning barghansiri küchiyip, yoghinap kétishining aldini élishmu intayin muhim" boluwatqanliqini tekitlidi.

Xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasiti yillardin buyan dawamliship kéliwatqan bolsimu, 2016-yilidin étibaren téximu keskinleshken. Keng kölemde élip bérilghan tutqun qilish herikitide 1. 8 Milyondin 3 milyoghiche Uyghurlarni asas qilghan yerlik musulman milletlerning lagérlargha qamalghanliqi we qul emgikige mejburlan'ghanliqi melum bolghan. Bu heqtiki melumatlar xelq'aragha ashkarilan'ghandin kiyin, bu nurghun xelq'araliq teshkilatlarning diqqitini Uyghur mesilisige merkezleshtürüpla qalmay, bir qisim yehudiy teshkilatliriningmu héssidashliqini qozghidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet