Йәкәнлик муһәммәт турсун акиниң афғанистан вә пакистандики мусапирлиқ һекайәси(1)

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.12.01
muhemmed-tursun Йәкәнлик муһәммәт турсунниң афғанистан вә пакистандики мусапирлиқ һекайәси
RFA/Sintash

 Уйғур елигә чеградаш афғанистан, пакистан қатарлиқ дөләтләр тарихтин бери хитайниң зулумлиридин қачқан уйғурлар үчүн мусапир макани болуп кәлгән җайлар һесаблиниду.

Пакистанда, охшимиған дәврләрдә вәтән-юртлирини тәрк етип қечип кәлгән уйғур аилилири бир қәдәр зич олтурақлашқан равалпинди дегән бир җай бар. Уларниң бәзилири 60-йиллардин башлап қәшқәр, йәкән қатарлиқ җайлардин көчүп чиққан уйғурлар болса, йәнә бәзилири афғанистандики уруш вә қалаймиқанчилиқлардин қечип, юртлуқлирини панаһ тартип, бу җайға келип туруп қалған уйғурлардур.

 Бу җайдики мәһәллиләрдә 20 дәк уйғур аилиси пакистанда 1-ноябир башланған қанунсиз көчмәнләргә зәрбә бериш һәрикитидә, қолида һечқандақ дөләтниң паспорти яки салаһийити болмиғанлиқ сәвәбидин, пакистандин қоғлиниш гирдабида турмақта. Хәлқаралиқ ахбаратларниң бесими вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң ярдимидә нөвәттә бу уйғур аилилириниң пакистанда қанунлуқ туруш вақти 6 ай узартилған болсиму, бу уйғур аилилиридики 100гә йеқин кишиниң тәқдириниң қандақ болидиғанлиқи йәнила қараңғу.

Бу уйғур аилиниң бирси, йәкәнлик муһәммәт турсунниң аилисидур. Муһәммәт турсунниң һекайә қилишичә, у йәкән шамалбағ йезисида 1963-йили хели һаллиқ бир деһқан аилисидә дуняға кәлгән. “мәдәнийәт зор инқилаби” дәвридә униң дадиси сидиқ хитайлар тәрипидин бай деһқан, помешчик дәп қалпақ кийдүрүлүп, зәрбә нишани қилинған. Дадиси бир кечидә аилисини елип йәкәндин афғанистанға қечишқа мәҗбур болған. Бу чағда муһәммәд турсун 13 яшта болуп, памир тағлиридин һалқип, қарлиқ шивирғанлиқ кечиләрдә өңкүрни өй, ташни ястуқ қилип, 45 кечә күндүз аҗайип мүшкүл йолларни бесип өтүп, 1976-йили 8-айда афғанистанниң кабул шәһиригә йетип кәлгән.

 Муһәммәт турсун афғанистанниң муһитиға әмдила маслишип, сәйпуңлуқ һүнириму хели камаләткә йетип, юртлуқиниң өзигә охшаш уйғурлуқини сақлап чоң болған чирайлиқ бир қизи билән өй очақлиқ болуп, әмдила йеңи дада болғинида, совет қошунлири афғанистанға һуҗум қилип киргән. Ғайибтин тәгкән оқлар, өйлиригә чүшкән бомбиларда кишиләр өлүватқан вә һәммини ташлап қечиватқан әһвалда, уму җан қайғусида аилисини елип, афғанистандин пакистанға сәпәр қилған. У

Қучиқидики балиси, аяли вә ата-анилири билән пакистанға қечип келип олтурақлашқандин кейин, афғанистанда өгәнгән тиккүчилик һүнири билән җан беқип кәлгән.

 Муһәммәт турсунниң дадиси сидиқ, аниси тухан вәтини шәрқий түркистан, юрти йәкәндин айрилғанчә, вәтинигә қайталмиған, йәкәндики уруқ-туғқан қериндашлири билән хәвәрлишәлмәй, мусапирлиқ дәрдидә яшап өлүп кәткән болуп, муһәммәт турсун буниңдин наһайити ечинидикән. У ата-анисини сеғиниш ичидә әслигинидә, дадисиниң чидамчанлиқи, юрти йәкәнниң аватлиқи, гүзәлликини чоңқур сеғиниш билән сөзләп беришлири ядиға кәлсә, анисиниң охшитип әткән тамақлириниң мәззилик һиди, муңлуқ аһаңда ейтип беридиған “гүлайим”, “алла халидәм”, “гүлмәрәм” дегән хәлқ нахшилири есигә келидикән.

. Муқам юрти, уйғур сәидийә ханиданлиқиниң пайтәхти болған йәкәндә туғулуп, балилиқ вә өсмүрлүкини йәкәнниң мәшрәплиридә өткүзгән муһәммәт турсун, һаятни сөйүп яшайдиған бир характер йетилдүргән болуп, у мусапирлиқ дәрдлирини дутар билән муң қилидикән.

 32 Йилдин буян пакистанда яшап, аилисини һалал әмгики билән қамдап, 7 пәрзәнтлик, 25 нәврилик бир бовайға айланған муһәммәт турсун 3-қетим җан сақлаш қайғусида қалған болсиму нәврилириниң кәлгүси истиқбали үчүн йәнә көчүшкә мәҗбур болмақта. У бир қанчә қетимлиқ көчүшниң, өзигә охшаш мусапир уйғурлар үчүн, һаят қелиш чариси икәнликини ейтиду.

 Муһәммәт турсун мәйли нәгила мусапир болсун, һәммини ташлап маңсиму, дадисиниң йәкәндин кийип кәлгән бадам допписи, бир тәсвиси, анисиниң җәйнамизини сақлап кәлгән болуп, йәкәнни, уйғурлуқ кимликини пүтүн вуҗуди, қәлби билән яшитип кәлмәктә. Бу нөвәт у әвладлири үчүн йәнә һәммини ташлап, бихәтәр бир әлгә көчүшкә рази. Шуғиниси униң пакистанда ташлап кетишкә көзи қиялмайдиғини пәқәт мусапирлиқта өлүп кәткән ата-анисиниң қәбрилири икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.