Uyghur dawasidiki yéngi qedem: "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" kéngesh palatasida maqullandi

Muxbirimiz eziz
2020-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika parlamént binasining aldida yighindin chiqqanlar. 2020-Yili 12-mart, washin'gton.
Amérika parlamént binasining aldida yighindin chiqqanlar. 2020-Yili 12-mart, washin'gton.
AP

Amérika kéngesh palatasi 14-may küni birdek qarar élip "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi-2020" ni maqullighandin kéyin muhajirettiki Uyghur dawasida deslepki qedemde ümidlik bir netije barliqqa keldi. Shuningdek Uyghurlar duch kéliwatqan zulumlarni xelq'arada bir qudretlik hökümetning resmiy étirap qilip, buninggha qarshi resmiy qanun chiqirish basquchigha ötkenlikidin bésharet bérildi. Chünki bu qanun layihesi resmiy qanun'gha aylansa u halda Uyghurlarni basturushqa ishtirak qilghan xitay emeldarliri tunji bolup resmiy bir shekilde amérika qoshma shtatlirining jazalash tizimliki boyiche jazagha uchraytti.

Bu qétim awazgha qoyulghan qanun layihisi ilgiriki ikki parche qanun layihisini birleshtürüsh we qismen jaylirini kéngeytish asasida teyyarlan'ghan bolup, uning Uyghurlar diyaridiki zulum chékige yétiwatqanda maqullinishi muhajirettiki Uyghurlarni bekmu xursen qildi. Bolupmu yillardin buyan Uyghurlar diyaridiki zulum we basturushni tashqi dunyagha anglitish, bu sahede xelq'arani chüshenchige ige qilip, Uyghurlargha qarita birlikke kelgen hésdashliq we ortaq qollashni köplep qolgha keltürüsh üchün harmay-talmay öz burchini ada qilip kéliwatqan pa'aliyetchilerning azraq bolsimu harduqini chiqardi. Ene shu xil pa'aliyetchilerning biri dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi bolup, özining bu xewerni anglighanda qanchilik söyün'genlikini qizghinliq bilen sözlep ötti. Dolqun eysaning bildürüshiche, bu qétimqi qanun layihisining deslepki qedemde kéngesh palatasida maqullinishida milyonlighan Uyghurning lagérlargha mehkum bolushidek 21-esirdiki eng zor "Insaniyetke qarshi jinayet qilmishi" muhim rol oynighan. Shuning bilen birge Uyghurlardiki "Herkette beriket" dégen atilar sözining heqliqini hemde muhajirettiki hayatta süküttin köre meydan'gha chüshüshning ewzel bolidighanliqini toluq namayan qilghan.

Dolqun eysa ependi bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghanda gerche bu qanun layihesining kéyinki qedemliride yene bezi musapini bésip ötüshning lazimliqi melum bolsimu, buning Uyghurlar üchün heqiqeten xushallinishqa erziydighan bir hadise ikenlikini, chünki buning yalghuz Uyghurlar üchünla emes, xitay hökümiti üchünmu bir zor weqe bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat, Uyghur kishilik hoquq qurulushi idare hey'itining re'isi nuri türkel yillardin buyan mezkur qanun layihesining muzakire basquchidin resmiy maqullinishighiche bolghan jeryanda köp qétimlap gherb dunyasidiki hökümet darliri we kishilik hoquq sahesdiki kishilerge Uyghur diyarida boluwatqan zulumlardin sistémiliq melumat bérip kéliwatqan kishilerning biri. U bu qétimliq qanun layihesining kéngesh palatasida maqulluqtin ötken nusxisini körüp chiqqandin kéyin uningda bezi muhim yéngiliqlarning barliqigha diqqet qilghan. U söhbette bu toghriliq alahide toxtilip ötti.

Emma nuri türkelning bildürüshiche, mezkur qanun layihisining kéngesh palatasida maqullinishi hemme ishning tügigenliki emes iken. Bu layihining resmiy türde bir qanun bolup maqullinishi üchün yene bésip ötüshke tégishlik bezi qedemler bolup, minglighan Uyghurlargha oxshash umu bu qedemlerning ongushluq bolup kétishini arzu qilidu. (Awaz 2)

"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning amérika dölet mejlisige sunulushi hemde awazgha qoyulushighiche bolghan uzun musapide washin'gton shehiridiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati muhim rol oynidi. Bolupmu Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqun we basturush qilmishini höjjetleshtürüp, munasiwetlik hökümetlerge sunush, bu mesilining yalghuz Uyghurlar üchünla emes, belki pütkül insaniyet dunyasi üchün ortaq bir paji'e boluwatqanliqini pakitliq matériyallar arqiliq dunyagha anglitishta az bolmighan xizmetlerni ishlidi. Bu qétim maqulluqtin ötken qanun layihesige Uyghur kishilik hoquq qurulushining namigha oxshiship kétidighan namning qoyulushimu sewebsiz emes idi. Mezkur teshkilatning mudiri ömer qanat bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda muhajirettiki Uyghurlarning mushu jehettiki xizmetlerge mumkin bolsa téximu köp hemdemde bolushining muhimliqini tekitlep ötti.

Bu qétimqi qanun layihesi kéngesh palatasida maqullan'ghandin kéyin, herqaysi axbarat wasitiliri bes-beste xewer qildi. Mezkur qanun layihesini ishlep chiqquchi shexslerdin palata ezasi marko rubyo we uning meslekdashliri bu deslepki ghelibini tebriklidi. Dolqun eysa bu mesile toghriliq gep bolghanda bu qétimqi maqulluqtin ötüshning addiyla bir qedem emeslikini, buning bundin kéyinki Uyghur dawasi üchün köp qirliq menilerdin bésharet béridighanliqini bildürdi.

Adwokat nuri türkelmu bu jehette dolqun eysagha oxshash pikirde. Uning qarishiche, bu qanun layihesi meyli istratégiye yaki tashqi siyaset saheside bolushidin qet'iynezer Uyghur dawasining téximu zoriyishi üchün bir ijabiy qedem bolup qalidiken.

Bu qétimqi qanun layihesining maqullinishi yene bir yaqtin alghanda gherb dunyasidiki axbarat saheside Uyghurlarning millet namini toghra atash üchün uning Uyghur  dep yézilishi lazimliqinimu namayan qildi. Gerche buningdin kéyinki wezipiler üchün "Yük éghir, menzil uzaq" bolsimu yolning mangghanséri échilidighanliqi we kéngiyip baridighanliqigha ishinidighan kishilerning barghanséri köpiyiwatqanliqi melum bolmaqta.

Toluq bet