Хитайниң «ғәрбий қисимни йеңичә ечиш» истратегийәси вә уйғурларға йеңи хирислар (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-06-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Ғәрбтин шәрққә тәбиий газ линийиси» қурулушида ишләватқан хитай көчмәнлири. 2008-Йили 26-авғуст, или области.
«Ғәрбтин шәрққә тәбиий газ линийиси» қурулушида ишләватқан хитай көчмәнлири. 2008-Йили 26-авғуст, или области.
maginechina

Буниңдин 21 йил илгири, йәни 1999-йили хитай компартийәсиниң сабиқ баш секретари җяң земин «ғәрбий қисимни зор көләмдә ечиш» истратегийәсини җакарлиған иди. Шу вақиттики хитай ахбаратлири буни бәс-бәстә хәвәр қилип, хитай һөкүмитиниң бу сиясәтни иҗра қилиш арқилиқ хитайниң иқтисадий гүллиништә алға кәткән шәрқий қисми билән һәрқайси җәһәттә бирқәдәр кәйнидә қалған ғәрбий қисми оттурисидики пәрқни түгитидиғанлиқи һәққидә вәз ейтқан иди.

Һалбуки, аридин узун өтмәй буниңдики әсли муддианиң хитайдики иқтисадий пәрқни түгитишни әмәс, әксичә хитайниң ғәрбий қисмидики тәбиий байлиқларни қезиш сүритини тезлитиш һәмдә буниңға керәклик қатнаш-трансипорт, аһалә көчүрүш қатарлиқ ул муәссәсәгә четишлиқ бир қатар зор қурулушларни тамамлап, хитай иқтисадиниң оборот айланмисини тезлитиш болғанлиқи ашкариланғаниди.

Болупму бу қурулушниң бир муһим тәркибий қисми болған «ғәрбниң газини шәрққә йөткәш» қурулушида бу әһвал әң типик әкс әткән иди. Бу қурулушта тарим вадисидики бүгүр нефтликидин таки хитайниң шаңхәй шәһиригичә созулған 4200 километирлиқ тәбиий газ турубиси арқилиқ уйғур дияридин маңдурулған тәбиий газ билән шәрқий хитайдики 15 ‍өлкидә яшиғучи төт йүз милйон хитайниң тәбиий газ мәсилиси һәл болған болсиму, уйғур дияридики милйонлиған деһқанларниң һазирға қәдәр иссиниш ‍үчүн көмүрму алалмайдиған һаләттин қутулалмиғанлиқи буниң маһийитини әң типик һалда ечип бәргән иди.

2020-Йили 18-май күни хитай компартийиси мәркизий комитети вә дөләт ишлири кабинети (говуйүән) «йеңи дәврдә ғәрбий қисимни зор көләмдә ечишқа түрткә болуш вә йеңи вәзийәт яритиш һәққидики йетәкчи пикир» ни елан қилди. Шундақла буниң 2020-йили пүтүн хитай бойичә һаллиқ сәвийигә йетишниң ишқа ашқанлиқидики бир намайәндә болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Бу қетимқи «йетәкчи пикир» дә алаһидә тилға елинған темилар ичидә буниңдики бир муһим вәзипиниң хитай дөлитиниң бихәтәрликини қоғдаш вә иҗтимаий муқимлиқни капаләткә игә қилиш, болупму «ғәрбий қисимни техиму зор көләмдә ечип, ғәрбтин келидиған барлиқ пайдисиз амилларға қалқан болуш ролини күчәйтиш» алаһидә орун игиләйду.

Хитайдики «ғәрбни зор көләмдә ечишни алға сүрүш уюшмиси» ниң муавин рәиси сав хепиң хоңкоңдики «симлиқ телевизийә» қанилиниң зияритини қобул қилғанда ғәрбий қисимдики аһалиниң һөкүмәттин нарази болушидин сақлиништа бу йеңи тәдбирниң муһимлиқини, чүнки хитайниң асаслиқ нефт вә башқа енергийә байлиқиниң асасән ғәрб тәрәптин келидиғанлиқини тәкитләйду.

Хитай һөкүмитиниң ғәрбий қисимдики аһалиси шалаң, әмма тәбиий байлиқи мол болған җайларни ғәрб тәрәптин келидиған «дүшмән күчләр» ниң һуҗумини тосуштики «қалқансиман тосуқ» қилиш урунуши хитайниң йеқинқи заман тарихида бир қетим көрүлгән һадисә иди.

Тарихий мәнбәләрдә көп қетимлап баян қилинишичә, 1865-йили қәшқәрни мәркәз қилған яқуб бәгниң мустәқил ханиданлиқи бәрпа болғандин кейин русийә, әнглийә вә чиң империйисиниң «бүйүк оюн» иға дуч кәлгән оттура асия райони, болупму «алтә шәһәр» намида атиливатқан уйғур дияри шу вақиттики чиң империйисиниң әң муһим һуҗум нишани болуп қалған иди. Шу вақиттиму бейҗиңдики чиң империйәси ордисида алтә шәһәр районидин ваз кечиш яки қошун әвәтип бу җайни яқуб бәгниң қолидин тартивелишни чөридигән һалда кәскин муназирә әвҗ алған. Хитайниң деңиз мудапиәсини муһим орунға қоюш тәшәббусидики вәзир ли хоңҗаңға қарши хунән армийисиниң генерали зо зоңтаң «алтә шәһәр райони биз үчүн ғайәт зор бир қалқан болидиған район. Бу җай қолдин кәтсә моңғулийә вадисиға бесим чүшиду, моңғулийә райони қолдин кәтсә бейҗиңға хәвп келиду,» дегән қараш бойичә манҗу ордисини қайил қилип, яқуб бәгкә қарши һәрбий қошун тартқан. Бирнччә қетимлиқ уруш арқилиқ ахири яқуб бәг үзел-кесил мәғлуп болуп, чиң импеерийиси алтә шәһәрни өз даирисигә қошуп, 1884-йили бу җайға «шинҗаң» дәп нам қойған.

Бу һәқтә сөз болғанда америкадики помона университетиниң профессори дру гладней уйғур дияриниң пәвқуладдә тарихий кәчмишиниңму буниңда алаһидә из қалдурғанлиқини тәкитләйду. Униң пикричә, уйғурларниң миллий хатирисидә һазирғичә өчмәй сақлиниватқан «мустәқиллиқ» чүшәнчиси хитай һөкүмитини һәммидинму бәк әнсиритиватқан амил болуп, дәл мушу сәвәбтин нөвәттә хитай һөкүмити мушуниңға алақидар барлиқ амилларни уйғурларниң дуняқаришидин өчүрүш койиға чүшмәктә икән.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «19-әсирдә яқуб бәг қозғилиңи йүз берип улар бир мустәқил дөлитини тикләп чиққан һәмдә хәлқараниң қоллишиғиму еришкән. 1930-Вә 1940-йиллиридиму икки қетим мустәқил болған һөкүмәтни бәрпа қилип чиққан. Бу җәһәттн алғанда, уйғурлар тибәтләр вә туңганларға охшимайду. Уйғурлар бу җәһәттә наһайити күчлүк болған мустәқиллиқ хатириси вә тарихиға игә. Буни яхши билидиған хитай һакимийити уйғурларниң йәнә бир қетим ашундақ мустәқил дөләт қуруп чиқишидин бәкму әнсрәйду. Йәнә келип йәр асти байлиқи бундақ мол болған бир районниң хитайниң кәлгүси тәрәққияти үчүн муһимлиқи һәмдә кәм болса болмайдиғанлиқи бәкму зор дәриҗидә ашкара болуватқан бундақ бир мәзгилдә бу һалдин улар техиму әндишә қиливатиду. Дәл мушу сәвәбтин хитай һөкүмити әң қаттиқ болған тәдбирләрни қоллинип, өзлириниң йеңичә сиясәтлирини иҗра қилишқа киришти. Бу болса дәл биз һазир көрүватқан йиғивелиш лагирлиридур. Хитай һөкүмити буларни ‹қайта тәрбийәләш мәктипи' дәп атиған болсиму биз буни ‹йиғивелиш лагери' дәп атаймиз. Чүнки бу җайларға қамалған кишиләрниң һечқайсиси бу йәргә өзлүкидин халап кәлгән әмәс, әксичә мәҗбурлап қамалған кишиләрдур. Һазир һәтта уларниң уруқ-туғқанлириму уларниң хәвирини алалмайватиду. Америка һөкүмити болса бу кишиләрниң санини икки милйонға йетиду, дәватиду.»

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики әнсирәш туйғуси һазир аллиқачан сиясәтләрдә әкс әткәндин башқа аммиви сорунлардики хитай әмәлдарлири вә зиялийлири ашкара тилға алидиған темилардин болуп қеливатқанлиқи мәлум. Иҗтимаий таратқуларда кәң тарқилип йүргән гуаңҗу шәһиридики бир хитай әмәлдариниң оқуғучиларға сөзлигән нутқида уларға «уйғурлар билән инақ өтүш» һәққидә тәрбийә бериш баһанисидә хитай оқуғучиларға уйғур дияриға бериш тәшвиқатини сиңдүрүшкә урунған.

«Силәр шинҗаң вә тибәтниң қандақ арқа көрүнүштики районлар икәнликини биләмсиләр? ғәрб җаһангирлики аллиқачан афғанистанға кирип болди. Немишқа ғәрб дөләтлириниң бу җайға көзи чүшүватиду? чүнки бу җайдики мис вә төмүр кан байлиқлири бәк мол. Һазир биз немишқа шинҗаңни вә тибәтни зор көләмдә ачимиз, дәймиз? һазир җуңхуа миллити бай болуватиду. Әмма бу икки район болса җуңхуа миллитиниң кәлгүси йүз йилда давамлиқ бай болушиниң асаси. Шуңа мән гуаңҗуға кәлгән шинҗаңлиқларни ‹кәл, қериндишим' дәймән. Чүнки шинҗаң оттура асиядиму әң бай район. Қалған йәттә-сәкиз истанларниң һәммисини тизип кәлсиму шинҗаңниң алдида һечнәрсигә далда болалмайду. Шуңа һазир уйғурлар билән хәнзулар бир-биридин айрилалмайду, дәпла қойсақ купайә қилмайду. Биз берип шинҗаңни сақлимисақ ким у йәрни сақлап қалиду? бу җайни қолдин берип қойсақ әҗдадлиримизға йүз келәлмәйла қалмастин йәнә һазир билән қошуп җуңхуа миллитиниң кәлгүсимизниму қолдин берип қойған болимиз.»

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики әндишилиридин халас болуш урунушлири йеқинда елан қилинған мәхсус һөҗҗәт арқилиқ әмәс, әксичә буниңдин бирнәччә йил илгири иҗра қилинишқа башлиған «бир бәлвағ бир йол» қурулушида әкс етиватқанлиқи болса йәнә бир қисим илим әһлиниң бу һәқтики қарашлириниң асасий мәзмунини тәшкил қилиду.

Давамиға қизиқсиңиз диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт