Хитайниң «ғәрбий қисимни йеңичә ечиш» истратегийәси вә уйғурларға йеңи хирислар (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-06-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчиниң мәлум кочисида чарлаш елип бериватқан қораллиқ күч. 2010-Йили авғуст.
Үрүмчиниң мәлум кочисида чарлаш елип бериватқан қораллиқ күч. 2010-Йили авғуст.
RFA

Хитай һөкүмити уйғур диярида йеңи пәллигә елип чиқиватқан сиясий бастуруш һәққидә сөз болғанда профессор дру гладние буниң хитай дөлитиниң җаниҗан мәнпәәти билән зич бағлинишлиқ икәнликини алаһидә тәкитләйду. Болупму һазирқи вақитта хитай һөкүмитиниң түрлүк қаттиқ вастиларни айимай ишқа селип, уйғурларни бир пүтүн милләт бойичә һуҗум нишани қилишида уларниң мәнпәәт еһтияҗи буниңдики һәрикәтләндүргүч күч болуп қалған.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «бу район немә үчүн хитайға нисбәтән шунчә муһим болуп қалған? немә үчүн хитай бу районни контрол қилишқа шунчә қаттиқ вастиларни айимай ишқа салиду? немә үчүн шунчә көп ‹тәрбийәләш мәркизи' ни қуруп чиқиду? буниңдики бир муһим сәвәб униң җуғрапийәлик орнида. Бу район явро-асия өтүшмисидики бир төт коча нуқтиси. Һазир болса хитай һөкүмитиниң йеңи тәрәққият пилани болған ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши ши җинпиңниң рәһбәрликидә омумйүзлүк иҗра қилинишқа башлиди. Шинҗаң болса бу қурулушниң кәлгүси үчүн һәл қилғуч дәриҗидә муһим орун тутиду. Худди қәдимки йипәк йолиға охшаш бу йеңи ‹қуруқлуқ йоли' диму бир қатар һул муәссәсә қурулушлири барлиққа келиши лазим. Буниң үчүн шинҗаңниң хитайниң қолида болуши бәкму муһим. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ шинҗаң райони хитайниң енергийә вә минерал байлиқи үчүнму һәл қилғуч район, бу болса хитайниң омуми тәрәққиятиға биваситә бағлинишлиқ зор мәсилә. Чүнки һазир аллиқачан бир қисим туруба йоллири шинҗаң арқилиқ хитайни оттура аися вә явропа билән бағлап болди. 2000-Йиллиридин буян у җайға берип баққанларниң һәммисила бу хил зор муәссәләр қурулушиниң давам қиливатқанлиқини көргән болуши мумкин. Хитайға охшаш ғайәт зор нефт истемал қилидиған бир дөләтниң тәрәққияти вә бу тәрәққиятни сақлап қелиш еһтияҗи үчүн у җәзмән дөләт ичидики нефт ишләпчиқириш һәмдә чәтәлдин енеергийә импорт қилишниң тосқунсиз раван болушиға капаләтлик қилиш лазим.»

Әмма хитай һөкүмитиниң чәтәлдин енергийә импорт қилиштәк әң һалқилиқ аҗизлиқи үчүн улар иҗра қиливатқан «бир бәлвағ бир йол» қурулуши бундақ бир аҗизлиқни түгитиштики бир муһим қәдәм болуп қалған. Буниң билән уйғур дияриниң хитай үчүн муһим болуш дәриҗиси техиму ашқан. Бир қисим хитай анализчилар хитай һөкүмитиниң бу зор қурулушни башлишидики мәқсәдни хитайниң алимадис шәрқи қисмидики деңиз йолини асас қилған енергийә йоли ғәрб дуняси тәрипидин кесип ташланса «бир бәлвағ бир йол» ниң қуруқлуқ қисми арқилиқ давамлиқ енергийә импорт қилишни капаләткә игә қилиш, дәп қараватқанлиқи мәлум. Әмма профессор дру гладнейниң пикричә, хитай ғайәт зор мәбләғ салған бу қурулуш нөвәттики таҗсиман вирусиниң вабаға айлинип кетиши билән тездин хараплишишқа йүз тутқан.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «җәнубий асия вә һинди окян районлириму ши җинпиңниң ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши үчүн наһайити муһим болған районлар һесаблиниду. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ явропадики бир қисим дөләтләр, мәсилән, италийә қатарлиқлар хитайниң мәбләғ селишини қизғинлиқ билән қарши еливатиду. Шуниң билән биргә шималий африқа, җәнубий асия вә оттура асиядики бир қисим намрат дөләтләрму хитайниң мәблиғини қош қоллап алқишлаватиду. Улар мушу мәбләғ арқилиқ өзлириниң кәлгүси тәрәққиятини капаләткә игә қилмақчи болуватиду. Әмдиликтә болса бир қисим мутәхәссисләр бу һални мазақ қилип ‹бир бәлвағ бир йол' қурулушини ‹вирус йоли' дәп аташмақта. Чүнки вухән шәһиридин тарқалған таҗсиман вирус дәл мушу йолни бойлап ашу җайларға ямриди. Болупму италийә бу җәһәттә явропадики вирус мәркизи болуп қалди. Шуңа бәзиләр италийәни буниңдики әң чоң қурбанлиқ болуп кәтти, дейишиватиду.»

Ню-йорк университетиниң профессори том наринс болса хитай һөкүмити зор күч билән иҗра қиливатқан «бир бәлвағ бир йол» қурулушини хитай һөкүмитиниң дуняни йеңиваштин контрол қилғучи күч болуш урунушиниң инкаси дәп қарайду. Хитай милләтчиликиниң урғутулиши, земин давасиниң давам қилиши һәмдә йеңи рәһбирий нопуз орнитиш урунуши буни бәкму рошән намаян қиливатқан болуп, бу һазирқи хитай дөлитиниң йетәкчи идийисидә муһим мәзмун болуп қалған. У бу һәқтә мундақ дәйду: «мениңчә ‹бир бәлвағ бир йол' қурулушиға охшаш бундақ муһим қурулушларда һәрқачан зор да’‍иридики територийәләрни бир-биригә бағлаш арқилиқ буниңға иштирак қилған дөләтләр арисида һәмкарлиқ вә тәрәққиятни алға сүрүш мәқсәт қилиниду. Әмма хитайниң бу қурулушиға нәзәр салидиған болсақ униңдики асасий мәқсәдниң хитайдики әнәниви һәммигә рәһбәрлик қилиш хаһишиниң мәркизий нуқта болуватқанлиқини байқаймиз. Буниңда хитайниң мушу қурулуш даирисидики сиясий паалийәтләрдә қарар бекиткүчи орунда турушни истәватқанлиқи, шу арқилиқ бу қурулушқа иштирак қилған дөләтләрни бир туташ қоманданлиқ шәклидә идарә қилишни көзләватқанлиқи бәкму ашкара шәкилдә өз ипадисини тепиватиду. Мәсилән қарайдиған болсақ җәнубий хитай деңизи әтраплиридики бу қурулушқа иштирак қилған дөләтләр бирдәк хитайниң земин кеңәймичиликигә нисбәтән әндишигә чүшүп қеливатиду. Йәнә бир яқтин болса хитай һөкүмити өзлириниң маарип системисида хитайниң бир әсирлик хорлуқ тарихини зор күч билән тәшвиқ қилип, кейинки әвладларни ‹дөләтниң номусини унтумаслиқ' қа чақириватиду. Болупму хитай һөкүмитиниң иқтисадий җәһәттә қәд көтүрүши билән бу хил маарип тәрбийәсидин бихланған аталмиш вәтәнпәрвәрлик туйғуси хитайниң өз-өзигә хоҗа вә күчлүк дөләт сүпитидә ташқи дуняға өз тәсирини кеңәйштиш һәрикитини кәң қоллашқа игә қиливатиду.»

Хитай һөкүмитиниң йошурун түс алған җаһангирлик тәбиити «бир бәлвағ бир йол» қурулушиниң кеңийишигә әгишип тәдриҗий ашкара болушқа башлиған болуп, бу қурулушқа иштирак қилған дөләтләрниң «қәрздарлиқ» қа бағлинип қалған дипломатийә җәһәттики тил қисилчилиқи нөвәттә барғансери көп дөләтләрни бу қурулуш һәққидә қайтидин ойлинишқа мәҗбурлимақта икән.

«Хитай һөкүмитигә хас рәһбәрлик вә түзүм дәл уларниң сиясий дуняқаришини һасил қилип, уларниң җаһангирлик түсини алған йеңи системисини бәрпа қиливатиду. Буниңда қәдимки заманда мәвҗут болған ‹олпан тапшуруш' түзүми йеңичә қияпәттә оттуриға чиқиватиду. Йәни хитайниң ‹бир бәлвағ бир йол' қурулушиға иштирак қилған һәмдә һәрқайси җәһәттә аҗиз болған қошна дөләтләр хитайға беқинди болуш билән биргә хитайниң сода дипломатийәсиниң искәнчисигә чүшүп қеливатиду. Буниң билән беқиндилиқ орниға чүшүп қалған бу дөләтләр хитайниң дуняви сәһнидики мәркәзлик орнини етирап қилғучилар болуп қеливатиду. Ақивәт хитайниң ‹юмшақ күч' үстүнлүки қандақтур ‹ярдәм' вә ‹дипломатик һәмкарлиқ' намида оттуриға чиқип, хитайни сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт саһәсидики йетәкчи күч, дәп қарашқа йол ечиватиду. Мушу нуқтилардин қариғанда хитай һөкүмитиниң ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши йеңичә шәкилдики җаһангирлик әндизиси вә мәдәнийәт ассимилатсийәси бойичә көп хил йөнүлүшкә ямраватиду. Хитай болса бу хил мунасивәтни сиясий җәһәттин башқуруш вә башқурулуш шәклидә чүшиниш һәмдә шу арқилиқ техиму кәң территорийәни идарә қилишни көзләватиду. Шуңа һазир хитайниң бу қурулушиниң маһийити барғансери ашкарилинип униң җаһангирлик тәбиитини дуня тонуп йетиватиду.»

Хитай һөкүмитиниң ташқи җәһәттики кеңәймичилик урунушиниң мәһсули болған «бир бәлвағ бир йол» қурулуши әнә шу тәриқидә чәклимигә учраватқанда уларниң уйғурлар дияриға болған контроллуқниң кәлгүси қиммитини қайси дәриҗидә баһалиши һәққидә америкадики мустәқил көзәткүчи илшат һәсән башқичә қарашта. Униң пикричә, хитай һөкүмити изчил өз чаңгилидин чиқармаслиқни көзләп кәлгән уйғурлар дияри хитай һөкүмитиниң нәзиридә бундин кейин техиму муһим бир әнгүштәргә айлинидиған болуп, бундақ әһвалда уйғурлар дуч келидиған тарихий вә сиясий хирислар уларниң алдидики мәнзилниң техиму җапалиқ вә узун болидиғанлиқидин бәкму ашкара бешарәт бәрмәктә икән.

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң һакимийәтни мустәһкәмләш урунуши хитай өлкилиридә вә хоңкоң районида бир қатар зораванлиқ қилмишлирини пәйда қиливатқан болуп, бир қисим анализчилар мушу әһвалға қарап «хитай һөкүмитиниң өз пуқралириға бунчә қаттиқ қоллуқ қилиши уларниң уйғурларға рәһимсизлик билән муамилә қилишта һечқандақ ойлинип олтурмайдиғанлиқидин берилгән бешарәт,» дейишмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт