Хитайниң “дунядики әң чоң йешил һидроген” базисиға айлиниш чүшиму уйғур райониға бағланди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.08.19
Kucha-Yeshil-Hidrogen-Ayrish-Zawuti Кучада қуруливатқан йешил һидроген айриш завути. 2022-Йили авғуст, куча.
Photo: ts.cn

Хитай даирилири уйғурлар зич олтурақлашқан, хитай аһалиси  наһайити аз болсиму, әмма йеқинқи йилларда шиддәт билән көпәйтилишкә башлиған куча наһийәсидә “шинҗаң куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри” дәп аталған қурулушини җиддий елип бармақта.  Хитай мәтбуатлири мәзкур қурулушниң дуня бойичә әң чоң икәнликини билдүрүшмәктә.

“хитай нефит –химийә ширкити” башчилиқида қурулуватқан бу електиролиз  һидроген ишләпчиқириш завутиниң ишләпчиқириш иқтидари 20 миң тонна болуп, бу түрдә 3 -айда қурулуш башланған, 10 -айниң 30- күни ишләпчиқиришқа кириштүрүш пиланланған.

Бу қурулуш йоруқлуқ енергийәси електр истансиси, суни електролизлап һидроген ишләпчиқириш завути, 210 миң куб метир һидроген сақлаш шарсиман баки, саитигә 28 миң куб метир өлчәмлик һидроген ишләпчиқириш иқтидариға игә һидроген йәткүзүш турубиси қатарлиқ әслиһәләрни өз ичигә алиду.

 Йешил һидроген қайта һасил болидиған енергийә билән суни парчилаш арқилиқ еришилгән һидрогенни көрситиду. Йешил һидроген пакиз енергийәниң муһим тәркибий қисми дәп қарилиду. У қатнаш, металлургийә, химийәлик санаити вә башқа саһәләрдә қоллинишчанлиқи кәң икән.

Хитай тарқатқан бу һәқтики хәвәрләрдә, куча иқтисадий техника тәрәққият районида давам қиливатқан йешил һидроген түр қурулуши йәр шари бойичә әң чоң йоруқлуқ енергийәсидин пайдилинип һидроген ишләпчиқириш түри дейилмәктә.

Хитай мәркизи телевезийәсиниң 14- авғуст иқтисадий хәвәрлири қанилида тарқитишичә, кучадики йешил һидроген ишләпчиқириш түр қурулуш орнида қуяш енергийә тахтилириниң игилигән көлими 9500 модин ашиду, бу 900 дин артуқ путбол мәйданиниң чоңлуқиға баравәр. Бу түрниң қурулуш нәқ мәйданида қурулуш ишчилири нөвәттә асаслиқ туруба йоли ятқузуш, от өчүрүш су помписи өйи селиш билән алдираш болуп, ул қурулуши тамамланғаникән.

Кучада қуруливатқан йешил һироген завутиниң қуяш ениргийәлик еликтир истансиси қурулиши. 2022-Йили авғуст, куча.
Кучада қуруливатқан йешил һироген завутиниң қуяш ениргийәлик еликтир истансиси қурулиши. 2022-Йили авғуст, куча.
Photo: ts.cn

Хитай ахбарат васитилиридики хәвәрләрдә чүшәндүрүлүшичә, куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри  қуяш енергийәси тахтиси вә шамал енергийәси қатарлиқ барлиқ қайта һасил болидиған енергийә мәнбәлиридин пайдилинип һидроген һасил қилидикән. Һидроген ишләпчиқириш көлими йилиға 20 миң тонна болуп,  бу һазир дуняда қурулуватқан әң чоң йешил һидроген түри икән.  

Хитайниң бу түр қурулуши һәққидики хәвәрлиридә тонуштурулушичә, һидроген ишләпчиқириш җәрянида, йешил ток һидроген ишләпчиқириш сехиға йәткүзүлиду. Һидроген ишқарлиқ су електиролиз арқилиқ еришилиду, ишләпчиқирилған һидрогенниң һәммиси нефит айриш завутида ишләпчиқириш түригә йеқин“ тарим” нефит айриш завутиға йәткүзүлүп, униң орнини алиду.

Sinopec , йәни хитай  нефит –химийә ширкити “ тарим нефит айриш вә химийә ширкити”ниң муавин баш директори сав җйе хитай  мәркизи телевизийәсиниң зияритини қобул қилғанда мундақ дегән: “шинҗаң фотоволт байлиқиға бай, шуңа бу йәрдики һидрогенниң йеңи енергийә һәл қилиш чарилири үстидә издиниш интайин мас келиду. Һидроген ишләпчиқириш үчүн суниң йоруқлуқ волт електиролизниң тәннәрхи һәр килограми 18 йүән әтрапида”.

Бу ширкәтниң муавин баш директори лиң йичүн: “бизниң мөлчәримизчә, пүткүл нефит химийә санаити кәлгүсидә йешил електр арқилиқ йешил һидрогенниң орнини алиду, кәлгүси кәсип көлими кәм дегәндә 100 милярд болиду” дегән.

Хәвәрдә дейилишичә йеңи енергийә һасил қилиш вә су електиролиз техникисиниң тәкрарлиниши билән, енергийә тәннәрхи зор дәриҗидә төвәнләйду. Шуниң билән бир вақитта, ғәрбий райондики ешинча йеңи енергийәни һидрогенға айландуруп, һазирқи тәбиий газ туруба йоли арқилиқ оттура вә шәрқий районларға әвәткили болиду.

  Йеқинқи хәвәрләрдин қариғанда уйғурларға ирқий қирғинчилиқни давам қиливатқан хитай һөкүмитиниң йәнә бир тәрәптин уйғур районидики тәбиий байлиқ әвзәлликлиридин толуқ пайдилиниш йоллирини йәниму кеңәйтип бериватқанлиқи,  тәбиий газ, нефит, көмүр вә електр ишләпчиқиришлирини техиму көпәйтип ичкири хитай өлкилиригә тошушни ашуруватқанлиқи мәлум. Мана әмди хитай уйғур елидә дуня бойичә  әң чоң “ йешил енергийә” базиси қурушқа киришкән. Хитайниң мәзкур “ йешил енергийә пилани” уйғур дияри вәзийити вә екологийәлик муһитини тәтқиқ қиливатқан мутәхәссисләрдә бәлгилик әндишиләрни пәйда қилған. 

  Америка  миами университетиниң  муһит мутәхәссиси, профессор стәнлий топис (Stanly Toops) бу хәвәрниң әслидинла су мәнбәси кәмчиллики еғирлаватқан уйғур елиниң су бихәтәрликигә хәвп елип келишидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрүп мундақ деди:

“гәрчә, мән хитайниң кучада қурған бу кәк көләмлик һидроген ишләпчиқириш қурулуши һәмдә һидроген ишләпчиқириш җәряниниң у җайниң муһитиға қандақ яман тәсирләрни елип келиши һәққидә бир нәрсә дейәлмисәмму, лекин. Билгинимиздәк, бу йәрдики йешил һидроген қайта һасил болидиған енергийә  суни парчилаш арқилиқ еришилгән һидрогенни көрситидиғанлиқи үчүн бу мени әндишиләндүриду. Улар бу қурулушта кучадики асаслиқ су мәнбәси болған тарим дәряси вә барлиқ йәр асти су мәнбәлирини ишлитиду. Әгәр бу сулар мушундақ ишлитип қурутулса қайта пәйда болмайду. Пүтүн район еғир қурғақчилиққа йүзлиниду”.

Профессор стәнлий топис (Stanly Toops) ;“ сизниңчә хитайниң йәнә немә үчүн су мәнбәси чәклик болған уйғур районида бу қурулушни қилишни таллишидики мәқсәт немә?” дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: “ хитайниң җәнубидики бәзи өлкиләрни һесабқа алмиғанда униң һәммила йеридә су қис. Хитайниң бу енергийә түр қурулушини кучаға қурушиға кәлсәк, худди америка мушуниңдәк енергийә қурулушлирини невада штатиға охшаш қурғақ вә адәм шалаң җайни таллап қурғандәк, хитайму хитайниң башқа җайлириға қариғанда нопус шалаң уйғур районини таллиған. Униң бу қурулуши тәсир көрситидиған даириниң нәччә йүз милйон адәмгә әмәс нәччә милйон адәм билән чәклинидиған районни таллайду. Һидроген бу бир йеңи енергийә техникиси, униң аптомобилларға кәң түрдә қоллинилидиғанлиқи мөлчәрләнмәктә. Әмма һәммимиз билимизки, хитайниң бу қурулуши һечқачан йәрликкә пайда йәткүзүшни мәқсәт қилған әмәс, худди бу йәрдин чиққан башқа байлиқларға охшаш. Әксичә, бу қурулушниң йәрликкә елип келидиған яман ақивәтлирини йәниму чоңқурлап тәтқиқ қилишқа тоғра келиду”.

Мерикс (MERICS) дәп атилидиған, хитайниң сиясий иқтисадий вә техника һәмдә екологийәлик тәрәққиятини тәтқиқат қилидиған германийә ақиллар амбириниң  28- июн елан қилған анализ мақалисидә көрситилишичә, һидроген йеқилғу батарейәсиниң қатнаш саһәсидә қоллинилиши, юқири қуввәт вә узун мусапилик йол йүрүштә әң юқири әвзәлликигә игә.

Хитай нөвәттә йешил һидроген санаити үчүн базар яритиш вә һидроген техникисини тәрәққий қилдурушқа атланмақта. У, кәлгүси он йилда йешил һидроген санаитини тез сүрәттә кеңәйтишкә тәйярланған.

Хитай“ сина ”ториниң йезишичә, “шинҗаң куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри” мол байлиқ, йешил вә төвән карбон, кәң көләмдә қоллиниш вә техникилиқ бөсүштин ибарәт төт әвзәлликкә игә. Бу түр йешил һидроген пишшиқлап ишләш вә химийәлик санаитини тәрәққий қилдурушниң йеңи йолини яритиду, һәмдә пишшиқлап ишләш вә химийәлик карханиларниң йешил һидрогенни кәң көләмдә ишлитишигә көрүнәрлик тәсир көрситиду.

Хитай “йәршари сиясити” ториниң 19- майдики хәвиригә қариғанда, йеқинда, хитай дөләтлик тәрәққият вә ислаһат комитети билән дөләтлик енергийә башқуруш идариси бирликтә “һидроген енергийә санаитини тәрәққий қилдурушниң оттура вә узун муддәтлик пилани” (2021-2035) ни елан қилған. Һидроген енергийәси, хитай йеңи иқтисадий ешиш нуқтисини илгири сүрүшниң муһим истратегийәлик таллиши икән.

 Уйғур аптоном райониниң мувәққәт рәиси әркин тунязниң “куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри” ахбарат елан қилиш йиғинида қилған сөзидин бу қурулушниң охшашла хитайниң уйғур дияриға қаратқан муқимлиқ истратегийәси билән мунасивәтлик икәнликини көрситип турмақта. У мундақ дегән: “Sinopec синопек узундин буян шинҗаңға мәбләғ селиш вә қурулушни көпәйтип, кишиләрниң турмушини яхшилаш, иқтисадий тәрәққият вә иҗтимаий муқимлиқ вә узун муддәтлик муқимлиқни илгири сүрүшкә муһим төһпә қошти. Униң шинҗаң куча йешил һидроген үлгә көрситиш түри дөләтниң енергийәсигә капаләтлик қилишқа тегишлик төһпә қошиду”.

 Хитайниң  һидроген енергийәси истратегийәсиниң уйғур дияриға бағлиниши тоғрилиқ анализ йүргүзгән канададики анализчилардин мәмәт тохтиниң қаришичә, уйғур мәҗбурий әмгикигә бағланған қуяш тахтилири асаслиқ енергийә мәнбәси қилиниватқан хитайниң кучаға қурған һидроген завути, әмәлийәттә хитай күткәнниң әксичә нәтиҗә бериши мумкин.

Мәмәт тохти бу һәқтә өз қаришини тәкитләп:“ уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиға қарши дуня миқясида охшимиған тәдбирләр елиниватқан һәмдә уйғур мәҗбурий әмгикигә хатимә бериш тәдбирлири йолға қоюлуватқан бир мәзгилдә, хитайниң йәнә давамлиқ түрдә уйғурларниң  тәқдиригә бағланған  йешил енергийә саһәсидә дуняға хоҗа болуш истратегийәси ишқа ашмайду. Чүнки у ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан шәрқий түркистан вә уйғурлар тәқдири билән чәмбәрчас бағланған”, деди.

 У,   мәзкур қурулушниң худди башқа көплигән саһәләргә охшаш уйғурларниң мәҗбурий әмгикини өз ичигә алған түрлүк һоқуқлири мәсилилиригә  бағлинидиғанлиқи үчүн дуняни хитайниң бу аталмиш йешил енергийәсигә қариғуларчә мәбләғ салмаслиқ, қариғуларчә әгәшмәслик, қариғуларчә сетивалмаслиққа чақириқ қилишни оттуриға қойди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.