Xitayning “Dunyadiki eng chong yéshil hidrogén” bazisigha aylinish chüshimu Uyghur rayonigha baghlandi

Muxbirimiz gülchéhre
2022.08.19
Kucha-Yeshil-Hidrogen-Ayrish-Zawuti Kuchada quruliwatqan yéshil hidrogén ayrish zawuti. 2022-Yili awghust, kucha.
Photo: ts.cn

Xitay da'iriliri Uyghurlar zich olturaqlashqan, xitay ahalisi  nahayiti az bolsimu, emma yéqinqi yillarda shiddet bilen köpeytilishke bashlighan kucha nahiyeside “Shinjang kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi” dep atalghan qurulushini jiddiy élip barmaqta.  Xitay metbu'atliri mezkur qurulushning dunya boyiche eng chong ikenlikini bildürüshmekte.

“Xitay néfit –ximiye shirkiti” bashchiliqida quruluwatqan bu éléktiroliz  hidrogén ishlepchiqirish zawutining ishlepchiqirish iqtidari 20 ming tonna bolup, bu türde 3 -ayda qurulush bashlan'ghan, 10 -ayning 30- küni ishlepchiqirishqa kirishtürüsh pilanlan'ghan.

Bu qurulush yoruqluq énérgiyesi éléktr istansisi, suni éléktrolizlap hidrogén ishlepchiqirish zawuti, 210 ming kub métir hidrogén saqlash sharsiman baki, sa'itige 28 ming kub métir ölchemlik hidrogén ishlepchiqirish iqtidarigha ige hidrogén yetküzüsh turubisi qatarliq eslihelerni öz ichige alidu.

 Yéshil hidrogén qayta hasil bolidighan énérgiye bilen suni parchilash arqiliq érishilgen hidrogénni körsitidu. Yéshil hidrogén pakiz énérgiyening muhim terkibiy qismi dep qarilidu. U qatnash, métallurgiye, ximiyelik sana'iti we bashqa sahelerde qollinishchanliqi keng iken.

Xitay tarqatqan bu heqtiki xewerlerde, kucha iqtisadiy téxnika tereqqiyat rayonida dawam qiliwatqan yéshil hidrogén tür qurulushi yer shari boyiche eng chong yoruqluq énérgiyesidin paydilinip hidrogén ishlepchiqirish türi déyilmekte.

Xitay merkizi téléwéziyesining 14- awghust iqtisadiy xewerliri qanilida tarqitishiche, kuchadiki yéshil hidrogén ishlepchiqirish tür qurulush ornida quyash énérgiye taxtilirining igiligen kölimi 9500 modin ashidu, bu 900 din artuq putbol meydanining chongluqigha barawer. Bu türning qurulush neq meydanida qurulush ishchiliri nöwette asasliq turuba yoli yatquzush, ot öchürüsh su pompisi öyi sélish bilen aldirash bolup, ul qurulushi tamamlan'ghaniken.

Kuchada quruliwatqan yéshil hirogén zawutining quyash énirgiyelik éliktir istansisi qurulishi. 2022-Yili awghust, kucha.
Kuchada quruliwatqan yéshil hirogén zawutining quyash énirgiyelik éliktir istansisi qurulishi. 2022-Yili awghust, kucha.
Photo: ts.cn

Xitay axbarat wasitiliridiki xewerlerde chüshendürülüshiche, kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi  quyash énérgiyesi taxtisi we shamal énérgiyesi qatarliq barliq qayta hasil bolidighan énérgiye menbeliridin paydilinip hidrogén hasil qilidiken. Hidrogén ishlepchiqirish kölimi yiligha 20 ming tonna bolup,  bu hazir dunyada quruluwatqan eng chong yéshil hidrogén türi iken.  

Xitayning bu tür qurulushi heqqidiki xewerliride tonushturulushiche, hidrogén ishlepchiqirish jeryanida, yéshil tok hidrogén ishlepchiqirish séxigha yetküzülidu. Hidrogén ishqarliq su éléktiroliz arqiliq érishilidu, ishlepchiqirilghan hidrogénning hemmisi néfit ayrish zawutida ishlepchiqirish türige yéqin“ Tarim” néfit ayrish zawutigha yetküzülüp, uning ornini alidu.

Sinopec , yeni xitay  néfit –ximiye shirkiti “ Tarim néfit ayrish we ximiye shirkiti”ning mu'awin bash diréktori saw jyé xitay  merkizi téléwiziyesining ziyaritini qobul qilghanda mundaq dégen: “Shinjang fotowolt bayliqigha bay, shunga bu yerdiki hidrogénning yéngi énérgiye hel qilish chariliri üstide izdinish intayin mas kélidu. Hidrogén ishlepchiqirish üchün suning yoruqluq wolt éléktirolizning tennerxi her kilogrami 18 yüen etrapida”.

Bu shirketning mu'awin bash diréktori ling yichün: “Bizning mölcherimizche, pütkül néfit ximiye sana'iti kelgüside yéshil éléktr arqiliq yéshil hidrogénning ornini alidu, kelgüsi kesip kölimi kem dégende 100 milyard bolidu” dégen.

Xewerde déyilishiche yéngi énérgiye hasil qilish we su éléktiroliz téxnikisining tekrarlinishi bilen, énérgiye tennerxi zor derijide töwenleydu. Shuning bilen bir waqitta, gherbiy rayondiki éshincha yéngi énérgiyeni hidrogén'gha aylandurup, hazirqi tebi'iy gaz turuba yoli arqiliq ottura we sherqiy rayonlargha ewetkili bolidu.

  Yéqinqi xewerlerdin qarighanda Uyghurlargha irqiy qirghinchiliqni dawam qiliwatqan xitay hökümitining yene bir tereptin Uyghur rayonidiki tebi'iy bayliq ewzellikliridin toluq paydilinish yollirini yenimu kéngeytip bériwatqanliqi,  tebi'iy gaz, néfit, kömür we éléktr ishlepchiqirishlirini téximu köpeytip ichkiri xitay ölkilirige toshushni ashuruwatqanliqi melum. Mana emdi xitay Uyghur élide dunya boyiche  eng chong “ Yéshil énérgiye” bazisi qurushqa kirishken. Xitayning mezkur “ Yéshil énérgiye pilani” Uyghur diyari weziyiti we ékologiyelik muhitini tetqiq qiliwatqan mutexessislerde belgilik endishilerni peyda qilghan. 

  Amérika  mi'ami uniwérsitétining  muhit mutexessisi, proféssor stenliy topis (Stanly Toops) bu xewerning eslidinla su menbesi kemchilliki éghirlawatqan Uyghur élining su bixeterlikige xewp élip kélishidin endishe qiliwatqanliqini bildürüp mundaq dédi:

“Gerche, men xitayning kuchada qurghan bu kek kölemlik hidrogén ishlepchiqirish qurulushi hemde hidrogén ishlepchiqirish jeryanining u jayning muhitigha qandaq yaman tesirlerni élip kélishi heqqide bir nerse déyelmisemmu, lékin. Bilginimizdek, bu yerdiki yéshil hidrogén qayta hasil bolidighan énérgiye  suni parchilash arqiliq érishilgen hidrogénni körsitidighanliqi üchün bu méni endishilendüridu. Ular bu qurulushta kuchadiki asasliq su menbesi bolghan tarim deryasi we barliq yer asti su menbelirini ishlitidu. Eger bu sular mushundaq ishlitip qurutulsa qayta peyda bolmaydu. Pütün rayon éghir qurghaqchiliqqa yüzlinidu”.

Proféssor stenliy topis (Stanly Toops) ؛“ Sizningche xitayning yene néme üchün su menbesi cheklik bolghan Uyghur rayonida bu qurulushni qilishni tallishidiki meqset néme?” dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: “ Xitayning jenubidiki bezi ölkilerni hésabqa almighanda uning hemmila yéride su qis. Xitayning bu énérgiye tür qurulushini kuchagha qurushigha kelsek, xuddi amérika mushuningdek énérgiye qurulushlirini néwada shtatigha oxshash qurghaq we adem shalang jayni tallap qurghandek, xitaymu xitayning bashqa jaylirigha qarighanda nopus shalang Uyghur rayonini tallighan. Uning bu qurulushi tesir körsitidighan da'irining nechche yüz milyon ademge emes nechche milyon adem bilen cheklinidighan rayonni tallaydu. Hidrogén bu bir yéngi énérgiye téxnikisi, uning aptomobillargha keng türde qollinilidighanliqi mölcherlenmekte. Emma hemmimiz bilimizki, xitayning bu qurulushi héchqachan yerlikke payda yetküzüshni meqset qilghan emes, xuddi bu yerdin chiqqan bashqa bayliqlargha oxshash. Eksiche, bu qurulushning yerlikke élip kélidighan yaman aqiwetlirini yenimu chongqurlap tetqiq qilishqa toghra kélidu”.

Mériks (MERICS) dep atilidighan, xitayning siyasiy iqtisadiy we téxnika hemde ékologiyelik tereqqiyatini tetqiqat qilidighan gérmaniye aqillar ambirining  28- iyun élan qilghan analiz maqaliside körsitilishiche, hidrogén yéqilghu bataréyesining qatnash saheside qollinilishi, yuqiri quwwet we uzun musapilik yol yürüshte eng yuqiri ewzellikige ige.

Xitay nöwette yéshil hidrogén sana'iti üchün bazar yaritish we hidrogén téxnikisini tereqqiy qildurushqa atlanmaqta. U, kelgüsi on yilda yéshil hidrogén sana'itini téz sür'ette kéngeytishke teyyarlan'ghan.

Xitay“ Sina ”torining yézishiche, “Shinjang kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi” mol bayliq, yéshil we töwen karbon, keng kölemde qollinish we téxnikiliq bösüshtin ibaret töt ewzellikke ige. Bu tür yéshil hidrogén pishshiqlap ishlesh we ximiyelik sana'itini tereqqiy qildurushning yéngi yolini yaritidu, hemde pishshiqlap ishlesh we ximiyelik karxanilarning yéshil hidrogénni keng kölemde ishlitishige körünerlik tesir körsitidu.

Xitay “Yershari siyasiti” torining 19- maydiki xewirige qarighanda, yéqinda, xitay döletlik tereqqiyat we islahat komitéti bilen döletlik énérgiye bashqurush idarisi birlikte “Hidrogén énérgiye sana'itini tereqqiy qildurushning ottura we uzun muddetlik pilani” (2021-2035) ni élan qilghan. Hidrogén énérgiyesi, xitay yéngi iqtisadiy éshish nuqtisini ilgiri sürüshning muhim istratégiyelik tallishi iken.

 Uyghur aptonom rayonining muweqqet re'isi erkin tunyazning “Kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi” axbarat élan qilish yighinida qilghan sözidin bu qurulushning oxshashla xitayning Uyghur diyarigha qaratqan muqimliq istratégiyesi bilen munasiwetlik ikenlikini körsitip turmaqta. U mundaq dégen: “Sinopec Sinopék uzundin buyan shinjanggha meblegh sélish we qurulushni köpeytip, kishilerning turmushini yaxshilash, iqtisadiy tereqqiyat we ijtima'iy muqimliq we uzun muddetlik muqimliqni ilgiri sürüshke muhim töhpe qoshti. Uning shinjang kucha yéshil hidrogén ülge körsitish türi döletning énérgiyesige kapaletlik qilishqa tégishlik töhpe qoshidu”.

 Xitayning  hidrogén énérgiyesi istratégiyesining Uyghur diyarigha baghlinishi toghriliq analiz yürgüzgen kanadadiki analizchilardin memet toxtining qarishiche, Uyghur mejburiy emgikige baghlan'ghan quyash taxtiliri asasliq énérgiye menbesi qiliniwatqan xitayning kuchagha qurghan hidrogén zawuti, emeliyette xitay kütkenning eksiche netije bérishi mumkin.

Memet toxti bu heqte öz qarishini tekitlep:“ Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqigha qarshi dunya miqyasida oxshimighan tedbirler éliniwatqan hemde Uyghur mejburiy emgikige xatime bérish tedbirliri yolgha qoyuluwatqan bir mezgilde, xitayning yene dawamliq türde Uyghurlarning  teqdirige baghlan'ghan  yéshil énérgiye saheside dunyagha xoja bolush istratégiyesi ishqa ashmaydu. Chünki u irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan sherqiy türkistan we Uyghurlar teqdiri bilen chemberchas baghlan'ghan”, dédi.

 U,   mezkur qurulushning xuddi bashqa köpligen sahelerge oxshash Uyghurlarning mejburiy emgikini öz ichige alghan türlük hoquqliri mesililirige  baghlinidighanliqi üchün dunyani xitayning bu atalmish yéshil énérgiyesige qarighularche meblegh salmasliq, qarighularche egeshmeslik, qarighularche sétiwalmasliqqa chaqiriq qilishni otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.