Merkiziy yawro -asiya tetqiqat jemiyitining yighini michigan dölet uniwérsitétida bashlandi

Her yili bir qétim ötküzülidighan merkiziy yawro-asiya tetqiqat jemiyitining xelq'araliq yilliq muhakime yighini bügün amérikining michigan dölet uniwérsitétida resmiy bashlandi.
Ümidwar
2010.10.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Yighin michigan uniwérsitétining  kéllog konférénsiye merkizide bashlan'ghan bolup,   buninggha  amérika qoshma shtatliri,  yawropa, rusiye, ottura asiya we kawkaziye , yaponiye , awstraliye hem  bashqa ellerdin kelgen  mexsus yawro- asiya mesililiri tetqiqati bilen shughullinidighan mutexessisler, alimlar ishtirak qildi.

Bu  yilqi merkiziy yawro-asiya tetqiqat jemiyitining muhakime yighinning kölimi bir qeder keng bolup, 45 muhakime meydani  tesis qilin'ghan. Her bir muhakime meydani  merkiziy  yawro-asiyadiki eller, milletlerning tarixi, tili, medeniyiti, hazirqi zamandiki türlük siyasiy, ijtima'iy-iqtisadiy, jughrapiyiwi-siyasiy hem bashqa bir qatar keng mesililirige  béghishlan'ghan bolup, her bir muhakime meydanida texminen 3-4  mutexessis öz doklatlirini oqup ötidu.

Merkiziy yawro-asiya tetqiqati déyilgende ,'uning  jughrapiyilik da'irisi nahayiti keng bir téma bolup, buninggha sherqte, mongghuliye  we Uyghur élidin tartip, gherbte kawkaziye, rusiyining wolga-ural boyliridiki  tataristan, bashqurtistan jumhuriyetlirini öz ichige alghan keng da'ire kiridu.

Merkiziy asiya bu tetqiqattiki gewdilik rayon bolup,   Uyghur eli, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan, türkmenistan, ezerbeyjan qatarliq ellerning tarixi,'étnik, siyasiy-iqtisadiy, ijtima'iy,  tereqqiyat jeryanliri,  rayonning xelq'araliq siyasiy weziyiti hem istratégiyilik amilliri  bu qétimqi yighinning muhim témiliri süpitide orun alghan. Mesilen, qazaqistan mesililiri boyiche 4 muhakime meydani, qirghizistan heqqide ikki meydan tesis qilin'ghan bolup, bu yil 6-ayda oshta yüz bergen özbékler bilen qirghizlar arisidiki étnik toqunushqa a'it mesililer muhim diqqetni tartip, mexsus yumulap üstel témisi süpitide  muhakimige qoyuldi.

Bu qétimqi ilmiy muhakime yighinida mexsus  Uyghurlar témisighimu alahide orun bérilgen bolup,  20-esirning deslepki yérimidiki Uyghur tarixi mesililiri heqqide  bir muhakime meydani,  Uyghurlarning hazirqi  milletperwerlik , siyasiy we medeniyet mesililiri boyiche ayrim  muhakime meydani tesis qilin'ghandin bashqa yene  üch neper mutexesisi bashqa muhakime sorunlirida özlirining Uyghur éli we Uyghurlar heqqidiki doklatlirini oqup ötidu.

Merkiziy yawro-asiya tetqiqat jemiyitining 29-chisladiki muhakime sorunlirida  mi'ami uniwérsitétining proféssori stanliy topis Uyghur élining siyasiy jughrapiyisi mesililiri heqqide ilmiy doklat berdi.

Doktor topis mezkur doklatida Uyghur  élining siyasiy jughrapiyisi, nopus, millet terkibi hem tarqilish ehwalliri heqqide toxtalghanidin kiyin, mezkur rayonning 1949-yili xitay kompartiyisi ishghaliyiti astigha kirgendin kéyinki hakimiyet tüzülmisi, xitayning rayonni idare qilishtiki hoquq teqsimati, gerche aptonom rayon hoquqi bersimu,  aptonom  rayonning re'islik wezipisige Uyghurlarni teyinlisimu, lékin kompartiye sékritariliq wezipisige pütünley xitaylarni qoyuwatqanliqi, Uyghur aptonom rayonidiki emeliy hoquqning xitay-partiye sékritarlirining qolida ikenlikini sherhlidi.

U, yene dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanimning Uyghurlarning hoquqlirining wekili süpitide xitaydiki bu hakimiyet tengsizliklirini tenqid qiliwatqanliqini, 1990-yilidin buyan taki ötken yilidiki urumchi weqesigiche bolghan asasliq  naraziliq heriketlirini körsitip ötti.

New oriland shehiridiki loyal uniwérsitétining oqutquchisi, Uyghurshunas  doktor rayan tum bolsa, Uyghur élidiki neshriyatchiliq ishlirining tarixi heqqide toxtilip, 1910-yilidin 1949-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur élide bysilghan gézitler we zhurnallar jümlidin 1933-1934-yilliridiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining " sherqiy türkistan heptilik géziti" we uningdin kéyinki " yéngi hayat" hem bashqa bir qatar gézit- zhurnallar  hem bularning neshriyatchiliq téxnika süpiti we bashqa mesililer heqqide melumat berdi.

Merkiziy yawro-asiya tetqiqat jemiyitining bu qétimqi muhakime yighinigha amérikining tonulghan Uyghurshunasliridin proféssor jemis milliward, shon robérts, stanliy tops we bashqilarmu qatniship, özlirining türlük muhakimilirini otturigha qoydi.

Merkiziy yawro-asiya tetqiqat jemiyitining yilliq yighini her yili amérikidiki bir uniwérsitétning zimmisige élish bilen otküzülidu. Biraq ötken yili, bu yighin  kanadaning toronto shehiride otküzülgen hemde 5-iyul ürümchi weqesini asas qilghan Uyghurlarning nöwettiki jiddiy weziyiti asasliq muhakime témiliri qataridin orun alghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.