Хитайниң уйғур аяллириға қаратқан “юмшақ күч” истратегийәсигә йошурунған ғәрәзләр

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.05.28
qizil-naxsha-uyghur-1.jpg Қизил тәшвиқат хизмити мунасивити билән уюштурулған зор көләмлик мусабиқә паалийитидин көрүнүш. 2015-Йили 20-өктәбир, пәйзиват.
Xinhua

“хитай архипи” (ChinaFile) торида йеқинда, хитай даирилириниң райондики уйғур аяллириға “партийәни сөйүш, вәтәнни сөйүш, аилини сөйүш” тәрбийәси елип бериш арқилиқ уларни ашқунлуқтин “азад” қилиш намида аталмиш “заманиви мәдәнийәт әлчилири” йетиштүрүш долқунини кәң көләмдә елип бериватқанлиқи шәрһләнгән бир парчә мақалә елан қилинған. Аптор бу һәқтики қаришида, уйғур аяллириға йүргүзүлүватқан бу хилдики тәдбир-сиясәтләрниң маһийәттә хитай һөкүмитиниң райондики уйғурларниң уйғур кимликини йоқитишиниң бир қисми икәнликини илгири сүргән.

“бейҗиңниң йемәклик һәрикити -йемәклик арқилиқ уйғур кимликини йоқитиш” (Beijing’s Culinary Crusade: Erasing Uyghur Identity Through Food) сәрләвһиси билән елан қилинған мәзкур мақалиниң аптори америкадики рос-хулман технологийә институтиниң дотсенти тимусий грос болуп, у уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан тәтқиқатчиларниң биридур. Тимусий грос хитай даирилириниң “хәлқ арисиға кириш, хәлқ турмушиға нәп йәткүзүш вә хәлқ қәлбини муҗәссәмләш” паалийити һәққидики елан қилинған доклат вә хитай таратқулиридики бир қисим материялларға асасән, хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң йеза-кәнтлиридә уйғурларға қарита қанат яйдурулуватқан аталмиш “бир түркүм заманиви мәдәнийәт әлчилири” йетиштүрүш долқуни тоғрулуқ өз пикрини оттуриға қойған. У, хитай даирилири елан қилған уйғур йемәклири вә мәдәнийитини өзгәртишни өз ичигә алған мәзмундики мақалидин мисал елип мунда язған: “доклатта, уйғур әнәниви йемәкликлириниң бәзи районлардики хитай топиға болған пайдисиз тәрәплири тилға елиниш арқилиқ, хитай компартийәсиниң уйғур мәдәнийитигә тутқан позитсийәсидин бешарәт бәргәнлики көрситилгән. Улар уйғурларниң турмушиниң нурғун тәрәплирини ‛қалақ‚ дәп қарайду. Шуңлашқа улар уйғур мәдәнийитиниң ипадилиниш шәклини уйғурларға ‛аңлиқ вә тәһдитсиз‚ һалда қайтидин шәкилләндүрүшкә уруниду. Хитай һөкүмити тазилиқ, заманивилиқ вә нормаллиқниң өлчими сүпитидә уларниң рәсмий етирап қилинған бир йүрүш ‛хән‚ услубидики хитайчә тәмлик таам-йемәкликлирини тәшвиқ қилиду. Һалбуки бу йемәклик мәсилисидә, улар даим йәрлик райондики аялларни васитә қилиш арқилиқ бу өлчәмни иҗра қилиду.”

Вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханим бу һәқтә инкас қайтурди. У сөзидә, хитайниң уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиридә уйғур аяллириниң системилиқ вә қаратмилиқ һалда зиянкәшликкә учраватқанлиқини әскәртти. Зубәйрә шәмсидин ханим йәнә, нөвәттә хитайниң уйғурларниң диний вә миллий кимликини қоғдаш һәмдә уйғур өрп-адәт, мәдәнийитини кейинки әвладларға йәткүзүштә муһим рол ойнайдиған аялларни нишан қилип, районда мәдәнийәт қирғинчилиқ елип бериватқанлиқини тәкитлиди.

Тимусий грос мәзкур мақалисидә йәнә мунуларни оттуриға қойған: “мода кийим-кечәк паалийәтлирини уюштуруштин тартип, қанунсиз диний паалийәтләр тоғрисидики лексийә сөзләшкичә, хитай компартийәси рәһбәрликидики хитай аяллар бирләшмиси бу түрдики һәрикәт-паалийәтлирини қанат яйдурушқа ярдәм бәргән. Демәкки, барлиқ хитай аяллар бирләшмиси ойниған асаслиқ рол партийәниң логикисини әкс әттүриду. Йәни, ‛муқим болған шинҗаңни бәрпа қилиш үчүн ‛азад қилинған‚ аялларниң болуши тәләп қилиниду. Чүнки хитай һөкүмити уларни қалақ вә “ашқун” йәрлик мәдәнийәттин қутулдуруш керәк дәп қарайду.”

“демократик хитай фиронти” тәшкилатниң муавин рәиси, “манҗурийәни әслигә кәлтүрүш һәрикити” ниң мәслиһәтчиси, канададики сиясий анализчи шең шө ханим радийомизниң зияритини қобул қилип, бу һәқтики пикирлирини баян қилди.

“хитай компартийәсиниң аялларға қилған һуҗуми бәк қорқунчлуқ. Чүнки һәммимиз аилидә аялларниң муһим рол ойнайдиғанлиқини билимиз. Шуңа улар алди билән аялларни зорлап тәрбийәләп өзгәртиш, андин шу арқилиқ балиларни һәтта әрләрниму өзгәртиш арқилиқ пүткүл аилигә тәсир көрситишни нишан қилған. Әмәлийәттә хитай компартийәсиниң уйғур аяллириға қаритилған бу зиянкәшлик сиясити обйектип қилип ейтқанда, райондики аялларни хитай компартийәси тәрипидин елип берилған ирқий қирғинчилиқниң қоралиға айландуруши һесаблиниду.”

У йәнә хитайниң уйғур елидә йеқинқи йиллардин буян елип бериватқан аялларни нишан қилған бу түрдики сиясий-тәдбир вә бир қатар паалийәт, һәрикәтләрниң йәнә бир җәһәттин аилиләрни вәйран қилиш, шуниңдәк уйғур җәмийитиниң ички бағлинишини бузуш икәнликини әскәртти. У йәнә, буниң райондики уйғурларни бастуруш сияситидики интайин рәһимсиз қилмиш икәнликини билдүрди.

“хитай һөкүмити уйғур аяллириға елип бериватқан аталмиш ‛заманивилашқан мәдәнийәтлик аялларни тәрбийәләш‚ намидики бир йүрүш паалийәтлири қаримаққа бир хил тәрбийә-маарип, һәтта уларниң сапасини юқири көтүрүш үчүндәк көрүнсиму, маһийәттә у бир хил өзгәртиш елип бериштур. Улар бу арқилиқ уйғур аилилиридә өзара бир-бирини чәкләйдиған, назарәт қилидиған, қарши туридиған, һәтта тоқунушуп қалидиған кичик аилә муһитини шәкилләндүрүштур. Бу әмәлийәттә һәр бир аилини бир-биригә қарши кичик җәң мәйданиға айландуриду. Шуңа, хитай компартийәси һазир өзиниң юмшақ вә зораван усуллирини өзара бирләштүрүп, райондики хитайлаштуруш сияситини омумлаштуруватиду. Һалбуки, маһийәттә у инсанпәрвәрлик вә инсанийәткә қарши болған коммунизмға йетишниң ахирқи мәқситигә йәтмәкчи.”

Зубәйрә шәмсидин ханим зиярәт давамида, хитай һөкүмитиниң районда уйғур аяллириниң аилә вә җәмийәттики тутқан муһим роли вә тәсир күчидин пайдилиниватқанлиқини тилға елип, бу түрдики аталмиш “заманиви мәдәнийәт әлчилири” тәрбийәләш һәрикитиниң елип келидиған ақивәтлири һәққидә өз қаришини ипадилиди.

Нөвәттә мутәхәссисләр хитай һөкүмитиниң уйғур аяллириға “тәрбийәләш” намида омумлаштуруватқан бир йүрүш сиясий-тәдбирлириниң уйғурларға қарита елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң бир қисми икәнликини тәкитлисә, йәнә бир тәрәптин буниң уйғур җәмийитигә елип келидиған яман ақивәтлири һәққидә әндишиләнмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.