Xitayning Uyghur ayallirigha qaratqan “Yumshaq küch” istratégiyesige yoshurun'ghan gherezler

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.05.28
qizil-naxsha-uyghur-1.jpg Qizil teshwiqat xizmiti munasiwiti bilen uyushturulghan zor kölemlik musabiqe pa'aliyitidin körünüsh. 2015-Yili 20-öktebir, peyziwat.
Xinhua

“Xitay arxipi” (ChinaFile) torida yéqinda, xitay da'irilirining rayondiki Uyghur ayallirigha “Partiyeni söyüsh, wetenni söyüsh, a'ilini söyüsh” terbiyesi élip bérish arqiliq ularni ashqunluqtin “Azad” qilish namida atalmish “Zamaniwi medeniyet elchiliri” yétishtürüsh dolqunini keng kölemde élip bériwatqanliqi sherhlen'gen bir parche maqale élan qilin'ghan. Aptor bu heqtiki qarishida, Uyghur ayallirigha yürgüzülüwatqan bu xildiki tedbir-siyasetlerning mahiyette xitay hökümitining rayondiki Uyghurlarning Uyghur kimlikini yoqitishining bir qismi ikenlikini ilgiri sürgen.

“Béyjingning yémeklik herikiti -yémeklik arqiliq Uyghur kimlikini yoqitish” (Beijing’s Culinary Crusade: Erasing Uyghur Identity Through Food) serlewhisi bilen élan qilin'ghan mezkur maqalining aptori amérikadiki ros-xulman téxnologiye institutining dotsénti timusiy gros bolup, u Uyghur weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan tetqiqatchilarning biridur. Timusiy gros xitay da'irilirining “Xelq arisigha kirish, xelq turmushigha nep yetküzüsh we xelq qelbini mujessemlesh” pa'aliyiti heqqidiki élan qilin'ghan doklat we xitay taratquliridiki bir qisim matériyallargha asasen, xitay hökümitining Uyghur élining yéza-kentliride Uyghurlargha qarita qanat yayduruluwatqan atalmish “Bir türküm zamaniwi medeniyet elchiliri” yétishtürüsh dolquni toghruluq öz pikrini otturigha qoyghan. U, xitay da'iriliri élan qilghan Uyghur yémekliri we medeniyitini özgertishni öz ichige alghan mezmundiki maqalidin misal élip munda yazghan: “Doklatta, Uyghur en'eniwi yémekliklirining bezi rayonlardiki xitay topigha bolghan paydisiz terepliri tilgha élinish arqiliq, xitay kompartiyesining Uyghur medeniyitige tutqan pozitsiyesidin bésharet bergenliki körsitilgen. Ular Uyghurlarning turmushining nurghun tereplirini ‛qalaq‚ dep qaraydu. Shunglashqa ular Uyghur medeniyitining ipadilinish sheklini Uyghurlargha ‛angliq we tehditsiz‚ halda qaytidin shekillendürüshke urunidu. Xitay hökümiti taziliq, zamaniwiliq we normalliqning ölchimi süpitide ularning resmiy étirap qilin'ghan bir yürüsh ‛xen‚ uslubidiki xitayche temlik ta'am-yémekliklirini teshwiq qilidu. Halbuki bu yémeklik mesiliside, ular da'im yerlik rayondiki ayallarni wasite qilish arqiliq bu ölchemni ijra qilidu.”

Washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim bu heqte inkas qayturdi. U sözide, xitayning Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquq depsendichilikliride Uyghur ayallirining sistémiliq we qaratmiliq halda ziyankeshlikke uchrawatqanliqini eskertti. Zubeyre shemsidin xanim yene, nöwette xitayning Uyghurlarning diniy we milliy kimlikini qoghdash hemde Uyghur örp-adet, medeniyitini kéyinki ewladlargha yetküzüshte muhim rol oynaydighan ayallarni nishan qilip, rayonda medeniyet qirghinchiliq élip bériwatqanliqini tekitlidi.

Timusiy gros mezkur maqaliside yene munularni otturigha qoyghan: “Moda kiyim-kéchek pa'aliyetlirini uyushturushtin tartip, qanunsiz diniy pa'aliyetler toghrisidiki léksiye sözleshkiche, xitay kompartiyesi rehberlikidiki xitay ayallar birleshmisi bu türdiki heriket-pa'aliyetlirini qanat yaydurushqa yardem bergen. Démekki, barliq xitay ayallar birleshmisi oynighan asasliq rol partiyening logikisini eks ettüridu. Yeni, ‛muqim bolghan shinjangni berpa qilish üchün ‛azad qilin'ghan‚ ayallarning bolushi telep qilinidu. Chünki xitay hökümiti ularni qalaq we “Ashqun” yerlik medeniyettin qutuldurush kérek dep qaraydu.”

“Démokratik xitay fironti” teshkilatning mu'awin re'isi, “Manjuriyeni eslige keltürüsh herikiti” ning meslihetchisi, kanadadiki siyasiy analizchi shéng shö xanim radiyomizning ziyaritini qobul qilip, bu heqtiki pikirlirini bayan qildi.

“Xitay kompartiyesining ayallargha qilghan hujumi bek qorqunchluq. Chünki hemmimiz a'ilide ayallarning muhim rol oynaydighanliqini bilimiz. Shunga ular aldi bilen ayallarni zorlap terbiyelep özgertish, andin shu arqiliq balilarni hetta erlernimu özgertish arqiliq pütkül a'ilige tesir körsitishni nishan qilghan. Emeliyette xitay kompartiyesining Uyghur ayallirigha qaritilghan bu ziyankeshlik siyasiti obyéktip qilip éytqanda, rayondiki ayallarni xitay kompartiyesi teripidin élip bérilghan irqiy qirghinchiliqning qoraligha aylandurushi hésablinidu.”

U yene xitayning Uyghur élide yéqinqi yillardin buyan élip bériwatqan ayallarni nishan qilghan bu türdiki siyasiy-tedbir we bir qatar pa'aliyet, heriketlerning yene bir jehettin a'ililerni weyran qilish, shuningdek Uyghur jem'iyitining ichki baghlinishini buzush ikenlikini eskertti. U yene, buning rayondiki Uyghurlarni basturush siyasitidiki intayin rehimsiz qilmish ikenlikini bildürdi.

“Xitay hökümiti Uyghur ayallirigha élip bériwatqan atalmish ‛zamaniwilashqan medeniyetlik ayallarni terbiyelesh‚ namidiki bir yürüsh pa'aliyetliri qarimaqqa bir xil terbiye-ma'arip, hetta ularning sapasini yuqiri kötürüsh üchündek körünsimu, mahiyette u bir xil özgertish élip bérishtur. Ular bu arqiliq Uyghur a'ililiride öz'ara bir-birini chekleydighan, nazaret qilidighan, qarshi turidighan, hetta toqunushup qalidighan kichik a'ile muhitini shekillendürüshtur. Bu emeliyette her bir a'ilini bir-birige qarshi kichik jeng meydanigha aylanduridu. Shunga, xitay kompartiyesi hazir özining yumshaq we zorawan usullirini öz'ara birleshtürüp, rayondiki xitaylashturush siyasitini omumlashturuwatidu. Halbuki, mahiyette u insanperwerlik we insaniyetke qarshi bolghan kommunizmgha yétishning axirqi meqsitige yetmekchi.”

Zubeyre shemsidin xanim ziyaret dawamida, xitay hökümitining rayonda Uyghur ayallirining a'ile we jem'iyettiki tutqan muhim roli we tesir küchidin paydiliniwatqanliqini tilgha élip, bu türdiki atalmish “Zamaniwi medeniyet elchiliri” terbiyelesh herikitining élip kélidighan aqiwetliri heqqide öz qarishini ipadilidi.

Nöwette mutexessisler xitay hökümitining Uyghur ayallirigha “Terbiyelesh” namida omumlashturuwatqan bir yürüsh siyasiy-tedbirlirining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining bir qismi ikenlikini tekitlise, yene bir tereptin buning Uyghur jem'iyitige élip kélidighan yaman aqiwetliri heqqide endishilenmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.