Адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши" намлиқ доклатидики дуняни чөчүткән учурлар (3)

Мухбиримиз әзиз
2021-06-21
Share
Йәнә нәччә милйон уйғур ғайиб болиду? Тәтқиқатчи адриян зениз "уйғур сот коллегийәси" ниң тунҗи қетимлиқ гуваһлиқ аңлаш йиғининиң ахирқи күндә гуваһлиқ бәрмәктә. 2021-Йили 7-июн. Лондон, әнглийә.
Photo: RFA

Германийәлик инсаншунас, доктор адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил" сәрләвһилик илмий доклатида алаһидә орун игилигән мәзмунларниң бири хитай һөкүмити уйғур дияридики уйғур нопусиниң мәркәзлишип ‍олтурақлишиш һадисисини "сиясий тәһдит" дәп қарашқа башлиғандин буян оттуриға чиққан тәдбирләрдур. Уйғурларниң тарим вадисидики нопус нисбитидә мутләқ үстүнлүкни игиләш һалитини бузуп ташлаш үчүн хитай һөкүмити уйғурлар билән хитайларни арилаш олтурақлаштуруш, уйғур деһқанлирини "ешинча әмгәк күчи" дегән намда хитай өлкилиридики завутларға әрзан әмгәк күчи қилип йөткәш, уйғурларни зор көләмдә лагерларға қамаш қатарлиқ усулларни қоллинип, уйғур дияриға милйонлиған санда көчүп келиватқан хитай көчмәнлиригә йеңи һаятлиқ макани яратқан. Хитай һөкүмити мушу арқилиқ хитайларниң уйғур дияридики нопус қурулмисида тутқан орнини көрүнәрлик һалда өзгәртишкә қадир болалиған болсиму әмма буниңлиқ биләнла тохтап қалмиған. Ақивәттә улар "узақ мәзгиллик әминлик" үчүн хитай дөлити биваситә иҗра қилған "уйғурларниң туғут нисбитини мәҗбурий чәкләш" тәдбирини оттуриға чиқарған.

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити мәбләғ билән тәмин әткән "алимлар" ниң тәтқиқатлириға асасланғанда уйғур дияридики "нопусни әлалаштуруш" ни әмәлгә ашуруп, "уйғурларниң нопуста үстүнлүкни игиләш" вәзийитини бузуп ташлаш үчүн "шималий шинҗаңниң милләтләр нопус қурулмиси" ни үлгә қилиш әң ақиланә чарә, дәп қариливатқанлиқи мәлум. Бу "нопус қурулмиси" да 2018-йили хитай нопуси аллиқачан 56 пирсәнткә йәткән болуп, тарим вадисидики "нопусни әлалаштуруш" ниң дәсләпки қәдәмдә әмәлгә ешиши үчүн хитайларниң бу райондики арилаш олтурақлишиши аз дегәндиму ашуниңға йеқинлишиши лазим икән. Буниң үчүн ялғуз хитайларни уйғур дияриға көчмән болушқа риғбәтләндүрүшниң өзи купайә қилмиғанлиқтин хитай һөкүмити зор көләмдә теббий вастиларни ишқа селиш арқилиқ уйғурларниң туғут нисбитини контрол қилиш, чәкләш вә униң алдини елиш арқилиқ аһалиниң көпийишини хитайдики башқа районлар яки уйғур дияриға қошна мусулманлар райони, мәсилән, пакистан, афғанистан қатарлиқларниңкидинму төвән сәвийәгә чүшүргән.

Бу тәдбирләрниң биваситә тәсиридә хитай алимлириниң "2040-йилиға барғанда җәнубий шинҗаңниң нопуси тәхминән 15.3 Милйонға көпийиду" дегән әң төвән мөлчири әмәлгә ашмайдикән. Чүнки өткән бирнәччә йилдин буян изчил иҗра болуватқан көплигән нопус контроллуқи тәдбирлири түпәйлидин "миллийлар" ниң нопуси азийип 2040-йилиға барғанда тарим вадисидики уйғурлар тоққуз яки тоққуз йерим милйончә нопустин ашмайдикән. Әмма бу вақитқа барғанда тарим вадисидики төт вилайәттә хитайларниң сани аз дегәндиму икки милйонға йеқин көпийидикән һәмдә уларниң нопустики нисбити 20 пирсәнткә йеқинлап қалидикән. Адрян зенз буни "бу хил аста сүрәтлик өзгиришни ташқи дуня асанлиқчә байқиялмайду. Бундақ болғанда сан җәһәттә азайған бу хилдики аһалини ассимилятсийә қилиш һәмдә контрол қилиш техиму асанға чүшиду. Буниңда туғут нисбитини чәкләш изчил террорлуққа қарши туруштики муһим тәдбирләр қатарида иҗра қилиниду" дәп көрситиду. У мундақ деди: "һазир елан қилиниватқан әсәрләргә қариғанда 2040-йилиға барғанда җәнубий шинҗаңниң омумий нопуси әң төвән мөлчәрлигәндиму 13 милйондин ашиду. Бу йәрдики төт милйондин көпрәк нопус пәрқи дәл мушу хил ‹нопусни әлалаштуруш' һәмдә уйғурларниң нопус нисбитидики тәркибини шалаңлитиш қурулуши җәрянида ғайиб болидиған санни көрситиду. Бу сан ялғуз җәнубий шинҗаңдики төт вилайәттики әһвалнила көрситиду. Бу дегәнлик кәлгүси 20 йилда миллийларниң нопуси 31 пирсәнт яки үчтин бир һәссигә йеқин азийиду, дегән гәп. Хитай һөкүмитиниң бу қурулушни һазир аз дегәндиму мушу ейтиливатқан сүрәттә әмәлийләштүриватқанлиқи бизгә мәлум. Йәнә бир яқтин бу районда һазир ‹миллийларниң нопусни әлалаштуруш' қурулушиға зөрүр болған барлиқ шәртләр һазирлинип болди. Буниңдики бир муһим нуқта шуки, улар әмди миллийларниң туғулуш нисбитини яки нопусниң ешиш әһвалини ашкара мәлум қилмайду. Тәтқиқатчилар болса бу җәһәттики санлиқ мәлуматларниң орниға бир қараңғулуққа дуч келиду. Бу немини көрситиду, дегәндә бейҗиң һөкүмитиниң уйғурларни җисманий җәһәттә ғайиб қиливетиш урунушини ипадиләп бериду. Чүнки хитайларни көчүрүп келиш арқилиқ уйғурларниң нопус нисбитини төвәнлитиш бу вақитқа барғанда йетәрлик болмай қалиду. Буниң билән ‹дөләт бихәтәрлик мәсилиси' үчүн системилиқ болған туғутни контрол қилиш чариси иҗра қилиниду. Буниңда һәммила нәрсә дөләт бихәтәрлик мәсилиси болуп қалиду".

Хитай "академиклири" ниң хитай һөкүмити үчүн баш қатуруп "кәлгүси 20 йилда җәнубий шинҗаңниң нопусини әлалаштурушни әмәлгә ашуруш лазим" дәп 2040-йилини нишандики йилнамә қилип таллиши доклатта алаһидә орун алиду. Хитай нопусиниң көпийиши һөкүмәтниң маддий җәһәттики риғбәтләндүрүшләр арқисида әмәлгә ашқан нопус көчүрүш арқилиқ вуҗудқа кәлгән болса, мәҗбурий иҗра қилиниватқан туғутни чәкләш тәдбирлири түпәйлидин уйғур нопуси барғансери азийип маңидикән. Буниң билән 2018-йилидин башлап хотән вилайитиниң өзидинла йилиға 50 миң "ешинча әмгәк күчи" башқа җайларға йөтклишкә башлиған. Нөвәттә бу санниң барғансери зорийип меңиватқанлиқи мәлум болмақтикән. Йәнә келип дәл ашу вақитлардин башлап уйғурларниң туғут нисбити нөлниң астиға чүшүшкә башлиған. Әгәр мушу тәдбирләр мушу йосунда иҗра қилинивәрсә 2040-йилиға барғанда тарим вадисидики һәрқайси вилайәтләрдә хитай нопусиниң нисбити 25 пирсәнткә баридикән. Буниң билән 2018-йили хитай һөкүмити "җәнубий шинҗаңдики миллий нопус 10.39 Милйон" дәп елан қилған сан 2040-йилиға барғанда 15 милйонға йеқинлишишниң орниға тоққуз милйондин сәл ашқан сәвийәгә чүшүп қалидикән. Буниң билән уйғур нопусиниң 20 йилдики чекиниши аз дегәндиму төт милйондин ешип кетидикән. Бу һәқтә сөз болғанда адрян зенз мундақ дәйду:

"бейҗиң даирилириниң нопусни контрол қилиш истратегийәси өз нөвитидә йәнә қамақ вә түрмиләргә йоллаш, мәҗбурий әмгәкни иҗра қилиш, ата-анилар билән пәрзәнтләрни бир-биридин җуда қилиш, туғутни қаттиқ чәкләш қатарлиқларниму өз ичигә алиду. Болупму йетәкчилик ролини ойнайдиған зиялийлар вә муәййән даиридики тәсирчан шәхсләрниң көпинчиси түрмиләргә қамилип 20 йилдин кесиливатиду. Буниң билән улар мушу йигирмә йил ичидә өзлиригә тонушлуқ болған мәдәнийәтни кейинки әвладқа йәткүзүп бериш пурситидин мәһрум қалдурулиду; мәҗбурий әмгәк болса аилиләрни парчилап, һөкүмәтниң кейинки әвладни техиму оңай контрол қилишиға шараит яритиду. Чүнки бир әвладниң һәр җәһәттин йетилишигә адәттә 20 йил әтрапида вақит кетиду; туғут контроллуқи болса кәлгүси 20 йилда уйғурларниң нопус җәһәттики көпийишини чәкләп, хитай нопусиниң игиләйдиған нисбитини ашурушқа вә уйғур нопусини техиму шалаңлитишқа йол ачиду. Бу һал давам қилидикән, миллий нопус қурулмисини еғир дәриҗидә бузуп ташлап, уйғурларниң миллий кимликигә бәкму әҗәллик зәрбә бериду. Һазир йәниму қәбиһ болған бир һал шуки, дөләт һакимийити билән ‹академиклар' бирлишип туруп миллий нопус нисбитини сәлбий һадисә сүпитидә оттуриға чиқириватиду. Шундақла буни сағлам җәмийәткә хәвп вә тәһдит пәйда қилидиған бир түрлүк иҗтимаий мәсилини һәл қилиш сияқида иҗра қиливатиду. Буни шан робертсму алаһидә тәкитлигән. Бәзи хитайлар болса буниңдин илгирирәк буни инсаний мәсилә қатарида шәрһләп ‹химийәвий дорилар арқилиқ зәһәрлик от-чөпләрни йоқитиш шәклидә бу мәсилини һәл қилиш лазим' дәп тәкитлигән. Буғу бир түрлүк охшитиш, әмма уйғурлар вә башқиларни инсаний мәсилә категорийәсигә қоюш һәмдә бир милләтниң топлишип мәркәзлик олтурақлишишини хитай дөлитиниң дөләт бихәтәрлики үчүн тәһдит, дәп қараштәк бу хил чүшәнчә адәмни бәкла шүркәндүриветиду."

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити нөвәттә узун мәзгиллик вә қисқа мәзгиллик лайиһиләр бойичә иш көрүватқан болуп, уларниң түрлүк һөҗҗәтлири узун мәзгиллик нопус истратегийәсиниң ахирқи мәқсити уйғурларни җисманий җәһәттин йоқитиш икәнликини бәкму рошән намаян қилмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт