Адриян зенз: ши җинпиңниң сөзлири йеңи истратегийәгә, йәни аста-аста йоқ қилишқа өткәнликиниң бир сигнали

Мухбиримиз алим сейитоф
2022.07.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Alim-Seytoff-Adrian-Zenz.jpeg Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң директори алим сейтоф әпәнди тәтқиқатчи адрян зенз әпәндимни зиярәт қиливатқан көрүнүш. 2019-Йили 8-ноябир, вашингтон.
Photo: RFA

Алим сейтоф: йеқинда шинхуа агентлиқи хитай рәһбири ши җинпиң “хитай компартийәси шинҗаң сияситини толуқ вә садиқ һәмдә йәниму ичкирилигән һалда давамлаштурушни тәләп қилди” дәп хәвәр бәрди, сизниң буниңға қарита көз қаришиңиз қандақ?

Адериян зенз: шундақ, униң бу баянати наһайити мәнситмәсликкә игә. Демәкчимәнки, чүнки бу йәрдики муһим нуқта шуки, кәң көләмлик тутқун лагерлирини өз ичигә елип йүз бәргән бу ишларниң һәммиси бейҗиңдики хитай компартийәси мәркизий комитети сияситиниң байриқи вә йетәкчилики астида, йәни шинҗаңни идарә қилиш истратегийәси астида елип берилған.

Шуңа бу бейҗиңниң сияситиниң тоғра икәнлики вә уни давамлиқ йолға қоюш керәкликини оттуриға қойған наһайити муһим муәййәнләштүрүштин ибарәт.

Бу, мениңчә униң бу баянати мәнситмәслик вә пәхирлиништин ибарәт. У, бу арқилиқ һеч кишиниң хитайниң миллий сияситигә арилишалмайдиғанлиқи вә бейҗиңниң бу қизил сизиқини мустәһкәм қоллишиниң сигналини бәрди.

Алим сейтоф: сизниңчә әмди уйғурларниң бешиға қандақ ишлар келиши мумкин?

Адриян зенз: буни хитайниң мәзкур райондики узун муддәтлик сияситиниң қанат яйдурулушиниң башлиниши дәп қарашқа болиду. Асасий җәһәттин, уйғурларға қаритилған қаттиқ бастуруш вә кәң көләмлик тутқун қилишлардин кейинки узун муддәтлик қамақ җазаси, узун муддәтлик мәҗбурий әмгәк, узун муддәтлик җәмийәт контроллуқи, узун муддәтлик ассимилятсийә қилиш қатарлиқларниң қанат яйдурулушиниң башлиниши дәп қарисақ болиду. Шуңа у(ши җинпиң) бейҗиңниң миллий сиясити тоғрисида сөз қилған вә хитай миллий сиясити күчлүк дәриҗидики ассимилятсийәгә мәркәзләшкән. Бу сиясәт нәтиҗисидә, уйғурлар бәлким асаслиқ рошән миллий алаһидиликлирини йоқитип қоюши мумкин. Кәлгүси узун муддәттин қарайдиған болсақ, ши җинпиңниң бу сиясәтлири асасән уйғурларниң кәм болса болмайдиған пәрқлиқ алаһидиликлириниң йоқилиши һәмдә уларниң нопусиниң азийишини кәлтүрүп чиқириши мумкин. Биз бундақ йоқитилишниң қанчилик дәриҗигә йетидиғанлиқини биләлмәймиз. Әмма йәнә бир тәрәптин һазир хитай һөкүмити өзигә болған ишәнчисиниң зорлуқидин наһайити рәһимсиз һалда күчлүк зәрбә беришниң һаҗити йоқ дәп қариши мумкин, чүнки хитай тәрәп һазир ундақ қилишқа анчә еһтияҗлиқ әмәс. Бәлки бу район техиму ичкирилигән һалда сақчи дөлитигә айлинип қалиду, чүнки бу арқилиқ улар бу районда яшаватқан хитайларни техиму бихәтәр һес қилдуриду.

Әгәр бейҗиң, бу райондики башқуруш һоқуқини мустәһкәмләп болдуқ дәп һес қилса, ундақта узун муддәттин қариғанда бәлким уйғурларниң һаятидин айрилиши яки алдини елиш сияситиниң қурбаниға айлинип кетиши биз қорққандәк еғир болмаслиқи мумкин. Чүнки у вақитта уйғурлар хитайға тәвә башқа аллибурун ассимилятсийә қилинған милләтләргә охшаш һечқандақ мәсилә вә хирис пәйда қилмайдиған болуп, алаһидә нишанға елинмайдиған болиду.

Әлвәттә, уйғур кимлики нуқтисидин ейтқанда, бу һәқиқәтән яхши хәвәр әмәс, әмма бу қетимқи сигнални бәлким хитай һөкүмити һазирдин башлап уйғурларни илгирики көрүнәрлик дәриҗидики кәскин вә еғир бастуруштин йеңи стиратигийәгә, йәни аста йоқ қилишқа өткәнликиниң бир бәлгиси дәп қарашқа болиду.

Әмма аста өлүш азаблиқ вә техиму еғир дәриҗидә болуши мумкин. Уйғурларниң нуқтисидин ейтқанда, аста-аста йоқитиш сиясити бәлким уйғурларға нисбәтән чоң бир мәсилә дәп қарашқа болиду. Чүнки бундақ аста характерлик бастурушқа нисбәтән хәлқараниң ярдимини қозғаш яки топлаш қийинға тохтайду. Буниңдики сәвәб хитай һөкүмитиниң немә ишларни елип бериватқанлиқини испатлашниң техиму қийинға тохтайдиғанлиқида.

Әлвәттә, гәрчә бу хил сиясәт астида уйғурлар тез сүрәттә унчә көп һаятидин айрилиши йүз бәрмисиму, миллий кимлики вә хаслиқини йоқитиш бәлким техиму еғирлишиши турған гәп.

Алим сейтоф: ‍амирика вә тоққуз ғәриб дөлитиниң парламинтлири бу алтә йелға йеқин хитайниң уйғурларға елип барғанлирини ирқи қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт дәп җакарлиған болди. Әмди мушундақ бир риаллиқита, сизниңчә амирика башчилиғидики ғәриб әллири уйғурларни хитайниң бу ирқи қирғинчилиқ сиясәтлиридин қутқузушқа қанда ярдәмләрни елип баралайду?

Адриян зенз: мениңчә ғәрб тоғра бәдәл төлүтиватиду. Узун мәзгилдин қарайдиған болсақ, бундақ бәдәлни төлүтүшни давамлаштуруп маңидиған болса, хитайниң төләйдиған бәдили артип маңиду. Әгәр хитай йәнә башқа хирисларға дуч кәлсә, хитайниң һакиммутләқ рәһбири ши җинпиң вақитниң өтүши билән хатилиқларни өткүзмәйду дегили болмайду. Шуниңда, хитайға бу инсан һәқлирини дәпсәндә қилғанлиқи үчүн ғәрибниң униңға артидиған бәдили ахирида иҗаби пәрқ елип келәләйду. Буниң биз әлвәттә қандақ болидиғанлиқини алдин мөлчәрлийәлмәймиз. Шуңа омумән қилип ейтқанда ғәриб тоғра ишни қиливатиду. Әгәр бири тоғра ‍шни қилидикән, униң қилғини узун мәзгилдә даим иҗабий ақивәтләрни елип келиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.