Хитай зәрәпшан вадисидики уйғурларни "көчүш" вә "ишләш" бирләшкән йеңи шәһәргә көчүргән (1)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-06-10
Share
kachung-uyghur-oy-hejmi.jpg Йәкәнниң качуң йезисидики аһалиләр көчүрүлгән, йәкән наһийәсидин 50 километир йирақлиқтики түзләңликкә қурулған юңән райони бәхт аһалиләр комитетидики һәрбир ойниң даириси.
Photo: RFA

Хитайниң "тәңритағ тори" ниң 29-май тарқатқан "йүсүп башқа җайға көчүп, йеңи турмушини башлиди" намлиқ синлиқ мәхсус хәвиридин мәлум болушичә, әсли йәкәнниң качуң йезиси 5-кәнт аһалиси болған йүсүп һошур, һазир аилиси билән қәшқәрниң йәкән наһийәсидин 50 километир йирақлиқтики түзләңликкә қурулған юңән райони бәхт аһалиләр комитетида олтуриду. Өзи бу җайдики қәрз копиратипида, аяли болса бу шәһәр ичидики кийим-кечәк карханисиға ишқа киргән.

Хәвәрдә баян қилинишичә, у мухбирға йеңи шәһәр юңән райониға 2017-йили көчүп келип, һөкүмәтниң тәминлигән өйидә олтурғандин сирт 4 миң йүәндин артуқ кирим қилидиғанлиқини ейтип, партийә һөкүмәтниң намратлиқтин қутулдуруш сияситигә хитайчә рәһмәт ейтқан.

Бу хәвәрдә рәт-рәт охшаш шәкилдә селинған өйләрдин башқа, қатар-қатар чоң типтики завут, қотан вә парниклар җипсилашқан бу районниң һавадин тартилған сүрәтлирини арқа көрүнүш қилип, йәкән наһийәсиниң муавин һакими қәйсәр әләмшаниң хитайчә: "биз бу көчүрүш райониға нопус көчүрүш вәзиписини асасий җәһәттин орундап болдуқ. Бултурдин башлап бу йеңи шәһәргә кархана вә икки әла сүпәтлик сорт йетиштүрүш базисини қурдуқ, 1915 аилә, җәмий 10285 адәмни көчүрүп келип, улардин 3985 әмгәк күчини ишқа орунлаштурдуқ" дегән тонуштурушлири берилгән.

Син архипидики бу йеңи районниң қақас бир түзләңликкә қурулғанлиқи ениқ көрүнүп туриду. Қатар-қатар охшаш шәкилдә селинған өйләрниң ишикигә мәһәллә номури вә ой номурлири йезип қоюлған. Намратлиқтин қутулдуруш намида зәрәпшан дәря вадисидики бостанлиқ качуң, қошрап, дамси қатарлиқ йезилардин көчүрүп келингән бу кишиләр әслидики қәдими мәһәллисидин, миллий хаслиққа игә өйлиридин, кәңри яйлақлиридин, мунбәт терилғу йәрлиридин мәҗбурий айрилип мана бу хил уйғур миллий өрп-адәтлиридин ятлашқан яшаш усулиға, йәни деһқанчилиқ қатарлиқ кәсиплиридин ишчилиққа көчкән.

Качуң йезиси йәкән наһийә базириға 60 километир, қошрап йезиси 100 километир, дамси йезиси 130километир арилиқта болуп, бу үч йеза зәрәпшан дәрясиниң ташқорған тағлириға туташ болған тағ арисидики ғол еқин бойидики бостанлиқ, гүзәл мәнзирилик вә мунбәт һәмдә қәдимий маканлардур. Хитайниң (баиду) торида йезилишичә, 2009-йили качуңниң нопуси 16739, қошрапниң 14167, дамсиниң 7844 нопуси бар иди. Тәңритағ торидики хәвәргә асасланғанда көчүрүветилгән 10287 нәпәр нопус, бу үч йезиниң омумий нопусиниң тәхминән 25% ни игиләйдикән.

"асия киндики" гезитиниң 2017-йили 2-сентәбир тарқатқан "100 аилини нуқтилиқ көчүрүш" намлиқ хәвиридин бу 3 йезидики аһалини тунҗи көчүрүшниң шу йили 8-айниң 30-күни елип берилғанлиқи ашкариланди. Уйғур аилиләрни уларниң өй-сайман вә йүк тақилири билән тәң тағлиқ ормандин елип маңған қатар-қатар һәрбий машиниларниң сүрити қошуп берилгән бу сүрәтлик хәвәрдә, қара қурум тағ етәклиридә узун муддәт яшиған 100 намрат аилә қақас ана юртидин йирақлашқанлиқи, уларниң йәкән наһийәси әвәткән 60 аптомобил билән зәрәпшан дәрясидики намратлиқтин қутулдуруш "көчүш" пәрдисини ачқанлиқи йезилған. Хәвәрдә йәнә бу җайниң начар җуғрапийәлик шараитидин башқа, терилғу йәр қислиқи, киши бешиға аран 0. 4 Мо йәр, һосул алалмаслиқ, намратлиқ, қалақлиқ бу җайдики омумйүзлүк әһвал икәнлики, тәбиий апәт кәнт аһалилириниң турмушиға, ишләпчиқиришқа еғир тәһдит пәйда қилидиғанлиқидәк әһваллар сәвәблик һөкүмәтниң уларни "тағдин көчүрүп йеңи өйгә киргүзүш, заманиви мәдәнийәтлик һаятни қобул қилишни җиддий елип беришқа башлиди" дәп көрситилгән.

Хитай һөкүмитиниң намратлиқтин қутулдуруш баһанисидә көчүргән бу уйғурлар расла намратмиди? улар өз ихтиярлири билән вә халап көчкәнму?

Дамси, качуң, қошрап йезилириға қаратқан телефонлиримизға һечким җаваб бәрмигән шараитта бу соални йеқинқи йилларда мушу йезилардин чәтәлләргә көчүп чиққан уйғурларға мураҗиәт қилдуқ. Әсли юрти дамсидин болған 3 йиллар илгири түркийәгә келип йәрләшкән әнвәрҗан әпәнди зияритимизни қобул қилип, гәрчә дамси йезиси хәвәрдә көрситилгәндәк деһқанчилиқ йери қсрақ җай һесаблансиму, әмма деһқанлар асаслиқ бу җайдики тәбиий көмүр байлиқи, қаш теши, отлақлардин пайдилинип турмуш кәчүридиған болғачқа уларниң деһқанчилиққа еһтияҗи йоқлуқини, нурғун аһалиләрниң 10 йиллар бурунла шәхси аптомобиллиқ, һаллиқ аилиләр икәнликини, көчүшкә һеч еһтияҗи йоқлуқини билдүрүрди. У йәнә, әгәр хитай һөкүмити мәҗбурй күчүрмисә юртида һечкимниң өзлириниң әсирләрдин буян яшап кәлгән өй-макани вә тәбиий байлиқлирини ташлап қақас җайларға көчүшни халимайду дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Бир қанчә йилдин буян түркийәдә тиҗарәт қиливатқан җәсур качуң йезиси 6-кәнтидин болуп, хитай лагерларни қурған 2017-йилидин башлап у качуңда қалған аилиси билән алақиси пүтүнләй үзүлгән. Ата-аниси вә барлиқ уруқ-туғқанлири лагерларға елип кетилип, 10 яштин төвән икки иниси качуңдики 300 йетим бала билән тәң ятақлиқ мәктәпкә қамалған. У илгири бу һәқтә радийомиз вә башқа мәтбуатларғиму мәлумат бәргәниди. У юртидики хәлқниң көтүрүлгүдәк дәриҗидә намрат әмәслики, тиришчан качуң хәлқиниң пәқәт деһқанчилиққила тайинип қалмай, бақмичилиқ, канчилиқ вә башқа тапавәт йоллирини издәп яшайдиған тиришчан хәлқ икәнликини тәкитләйду. У юртдашлириниң көп қисми лагерларға қамилип, қалғанлириниң мушундақ шәкилдә мәҗбурий йеңи җайларға көчүрүлүп, гүзәл вә қәдимий юртиниң пүтүнләй өзгириватқанлиқидин қаттиқ қайғуруватқанлиқини билдүрди.

Йеқинқи йилларда түркийәгә йәрләшкән йәкәнлик уйғурлардин йүсүпҗан, "бу йезиларға туташқан тағларда йәкән, поскам, қағилиқ, қатарлиқ наһийәләрниң көмүр кан қудуқлири бар болуп, бу көмүр канларниң вақитлиқ ишчилириниң хели көп қисмини мушу үч йезидики адәмләр игиләйтти, бу йезилардики йәнә бир қисим адәмләр көмүр содигәрлири болуп, йәкәнни асас қилған, поскам, қағилиқ қатарлиқ наһийәләрниң тәхминән бир йерим милйон әтрапидики нопусниң көмүр еһтияҗини асаслиқ тәминлигүчи көмүр дуканлириниң хоҗайинлири иди." дәйду.

Униң дейишичә бу йезиларға туташқан памир тағлиридин қаш тешиму чиқидиған болуп, йәрлик хәлқ йәкән дәрясиниң баш еқинлири туташқан тағ ичидин чоң-кичик қаш теши тепип, уларни сетипму пайдилинип кәлгән.

Дәрвәқә йәкән наһийәсиниң мәмурий торидики наһийәдин чиқидиған қезилма байлиқ кан орунлириниң рәңлик хәритилири вә саяһәт һәм мәбләғ чақириш еланлиридиму бу җайлардики қаш теши канлириниң орунлири көрситилгән

Хитай һөкүмитиниң зәрәпшан дәряси вадисидики қәдимий маканлиридин санаәтләшкән олтурақ райони болған йоң ән райониға көчүрүшниң, бу карханиларни ишчи билән тәминләшни мәқсәт қилидиғанлиқидин дерәк бәрмәктә.

Йәни "хитай хәвәр тори" ниң 4-айниң 17-күни тарқатқан, "шинҗаңниң йәкән наһийиси качуң йезиси йеңи нәсил йетиштүрүш мәркизини қуруш үчүн көчүрүлди, у йәрдә ишләватқан кәнт аһалилири юң қирқимақта" дегән сүрәтлик хәвәрләргә қариғанда, "йеңи көчүрүш райони йәкән наһийәсидин 56 километир йирақлиқта болуп, 1915 аилә вә 10062 адәм башқа җайдин бу шәһәргә көчүрүлгән. Буниң үчүн, йеңи район 2000 қотан ясап, қой бақмичилиқ мәркизи, өй қушлири бақмичилиқ базиси, йеза сехлири, деһқанлар базири вә башқа ярдәм түрлирини қуруп, кәнт аһалилириниң намратлиқтин қутулуши һәм бай болушиға ярдәм бәрди" дейилгән.

Хәвәрдә, көчүрүлгән җайда 50 миң мо йәр түзләнгәнлики вә йеңи олтурақ райони, һойла қурулуши намрат кишиләрниң ишләпчиқириш һәм турмуш усулини өзгәртишни илгири сүрүши үчүн пиланланғанлиқи көрситилгән.

Мухбир нәқ мәйданда намратлиқтин қутулдуруш вә көчүш орниниң "йеңи шәһәр" гә охшайдиғанлиқини тәсвирлигән болуп, бақмичилиқ районлири, санаәт райониға тоқумичилиқ вә кийим-кечәк сехлири орнитилған.

Хәвәрдә, "қаттиқ детал әслиһәлири билән бирла вақитта өзгәргини намратларниң роһи" дегән кичик тема астида, "намратларниң тәрәққиятидики ички һәрикәтләндүргүч күчни қозғаш үчүн һәр үч йилдин бәш йилғичә һәр хил тәрбийәләш паалийәтлири өткүзүлиду", дәп көрситилгән.

"хитай хәвәр тори" мухбири тәкшүрүш вә зияритини хуласә қилип: "бу көчүш җәрянда көчүрүлгән аилиләрниң салаһийити өзгәрди, ишләпчиқириш тәшкилати өзгәрди" дәп язған. "тәңритағ тори" ниң мәхсус "намратлиқтин қутулуш арзусини әмәлгә ашуруш" мәхсус сәһипәлик тәшвиқат хәвәрлиридә көрситилишичә, хитай һөкүмити2019-йилиниң ахирида "13-бәш йиллиқ пилан" дики намратлиқтин қутулдуруш вә көчүрүш вәзиписини орундиған болуп, уйғур дияридики 40 миңдин артуқ аилә вә 160 миң адәм мушу хилдики йеңи өйләргә көчүрүлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт