Közetküchiler: xitayning “Jang chyen” ni destek qilghan ussulluq tiyatiri medeniyet qirghinchiliqining pakiti xalas

Muxbirimiz gülchéhre
2022.05.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Közetküchiler: xitayning “Jang chyen” ni destek qilghan ussulluq tiyatiri medeniyet qirghinchiliqining pakiti xalas Ussulluq tiyatir “Jang chyen” din bir körünüsh. 2022-Yili 22-aprél, opéra ömiki muqam ansambili tiyatirxanisi.
ts.cn

Xitay hökümitining Uyghur élidin tarqitidighan “Shinjang géziti” ning xewirige qarighanda, chong tiptiki tarixiy témidiki ussulluq tiyatir “Jang chyen” 4-ayning 22-küni kechte, shinjang sen'et yurti muqam ansambili tiyatirxanisida jem'iyetke yüzlinip resmiy oynilishqa bashlighan.

Xitay taratquliri “Tiyatir ‛jang chyen‚ shinjangning sehne nomurlirini ijad qilish sewiyesining yéngi pellige kötürülgenlikning namayendisi”, “Junggo hékayisini yaxshi sözleshning tipik ülgisige aylandi.” dep teshwiq qilmaqta.

Shinjang sen'et yurti partkom sékrétari sey shyawrung “Shinjang géziti” ge heqte “Jang chyen” sehnige élip chiqish “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush qurulushini yolgha qoyushni puxta, ünümlük ilgiri sürüp, her millet ammini jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini mustehkem turghuzushqa yéteklep, jungxu'a millitining ortaq meniwi makanini berpa qilishtiki mahiyetlik tedbir” dégen.

Xitayning gherbiy xen dewride gherbiy rayon'gha ewetken elchisi jang chyen toghrisida ishlen'gen bu chong tiptiki ussulluq tiyatirini teyyarlashqa, zor meblegh we adem küch ketken. Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi, medeniyet we sayahet nazariti ijad qilishqa teshkilligen. Tiyatirida jang chyenning gherbiy yurtqa elchilikke bérish jeryani asasliq mezmun qilin'ghan bolup, töt perdilik bu tiyatirni sehnileshtürüshke 4yildin artuq waqit serp qilin'ghaniken.

“Xaw ken. Beydu” toridiki melumatlargha qarighanda tiyatirning bash rézissorluqini xitay döletlik 1-derijilik rézhissor shing shimyaw bilen gaw shen üstige alghan. Shinjang sen'et yurtining ussul artisi mahire emetjan qatarliqlar tiyatirida bash rol alghan.

“Jang chyen” ussulluq tiyatirining asasliq rézhissori shing shimyaw xitay axbaratlirigha bu heqte sözligende, jang chiyenni yipek yolini achquchi, sherq bilen gherbni tutashturghuchi, xen dewride xitay padishahining gherbiy yurtni bashqurushida halqiliq rol oynighuchi dep teshwiq qiliwatqan bolup, u yene sözide bu tiyatir arqiliq “Shinjang xitayning ezeldin tartip bir qismi” ikenlikini téximu janliq ipadilep bérilgenlikini tilgha alghan.

U yene tarixiy pakitlargha hörmet qilish asasida, xen sulalisi dewridiki ottura tüzlenglik rayoni bilen gherbiy yurttiki herqaysi sheher beglikliri arisidiki alaqilishish, yughurulushning tarixiy menzirisi gewdilendürülgenlikini, sadaqetmen, qeyser tarixiy shexs jang chyen obrazini qayta yaritip, tarixiy menzirini eslige keltürüshke küch qoshqanliqini bayan qilghan.

Xitayning “Jang chyen” ni destek qilip turup ishligen, bu chong tiptiki tiyatiri, del xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” hemde keng kölemlik “Medeniyet qirghinchiliqi” élip bérip, ularning muqam sen'itidin tartip, tili, diniy, tarixini cheklep, sen'et sahesidiki ser xillirini türme we lagérlargha solighan, ulargha “Jungxu'a milliti ortaq éngi” ni mejburiy singdürüshke urunush bilen eyibliniwatqan bir waqitta otturigha chiqirilghanliqi Uyghur közetküchilerning alahide diqqitini qozghimaqta.

Türkiyediki Uyghur akadémiyesi wexpining re'isi perhat qurban tengritaghli ependi, xitayning mushuninggha oxshash sen'etni özining siyasiy gherezliri üchün qollinishining medeniyet inqilabi dewridin tartipla dawam qilip kelgen hadise ikenlikini bildürdi.

Perhat ependi buning misali üchün eyni dewrdiki xitayning “Qizil chiragh xatirisi” namliq tiyatirini, Uyghur sen'etkarlarning 12muqam muzikilirigha maslashturup sehnige élip chiqishqa mejbur bolghanliqini körsitip ötti.

Perhat ependi yene bu teshwiqattiki “Jang chiyen” din ibaret pérsonazhning emeliyette burmilan'ghanliqini, tarixqa hörmet qilmighan bundaq bir tiyatirni, sehne esiri déyishke bolmaydu éytti. Shundaqla u xitayning bu yalghan teshwiqatigha reddiye bérishning eng yaxshi usuli bolsa, tarixqa muraji'et qilish ikenlikini otturigha qoydi.

Perhat ependi eskertkendek biz “Jang chyen” kim? dégen so'alni, Uyghur tarixchi we arxé'olog amérikadiki qurban weli ependidin soriduq.

Qurban weli ependi xitayning jang chyen yipek yolini achqan dégenlirining pütünley tarixqa uyghun bolmighan bir sepsete ikenlikini bildürüp keskin halda “Jang chyen emeliyette eyni dewrde xen sulalisi teripidin tarim wadisigha ewetilgen bir jasus” deydu.

Xitay eksiche bu ussulluq tiyatirida jang chyenni Uyghur diyarigha xitay medeniyitini tarqatquchi dep körsetmekte.

Qurban weli ependining tarixiy xatirilerge asasen otturigha qoyushiche, jang chiyendin ibaret tarixta ötken bu shexs xitaydin Uyghur diyarigha kélip medeniyet tarqatqan emes, buning del eksiche jang chyen tarim wadisigha kélip heriket qilghanda, honlarning esirige chüshken, honlar uni öltürüwetmigen, eksiche uninggha nesihet qilghan. Emma ikki yüzlimichi jang chyen yalghan wediler bilen honlardin qutulup qaytqanda, Uyghurlarning ejdadlirining maddiy bayliq nemuniliri, ijadiyet mehsulatlirini we medeniyetlirini oghrilap ketken. U bularni xen sulalisige apirip köz-köz qilip tarqatqaniken.

Bezi közetküchilerning éytishiche, xitay da'iriliri bu tiyatir arqiliq özlirining Uyghur éli tarixigha bolghan resmiy köz qarishini sen'et arqiliq kishilerge téximu chongqur singdürüp, uning bu rayondiki igilik hoquqigha bolghan gumanlarni yoqatmaqchi iken. Xitay tarixiy matériyallirida gherbiy xen padishahining jang chiyenni honlargha qarshi ittipaqdash izdeshke, miladidin burunqi 139-yili gherbiy rayon'gha ewetkenliki, jang chiyenning on nechche yilliq gherbiy rayon sepiride nurghun axbarat toplap, gherbiy xen sulalisining honlarni meghlup qilishida halqiliq rol oynighanliqi qeyt qilin'ghan.

Uyghur tarixchisi turghun almasning “Uyghurlar” namliq kitabida qeyt qilinishiche, emeliyettimu xitay özining tarixiy kitablirida, miladiye 8-esirlerdila qedimki Uyghurlarning edebiyat-sen'itining, medeniyitining nahayiti güllen'genliki, Uyghur milliy chalghu eswabliridin ney, ghéjek, ussullardin shir ussuli, pirqirima ussullar tarim wadisidin xitayning ichkiri ölkilirigiche tarqilip moda bolghanliqi xatirilen'gen.

Uyghur élidiki tiyatir ömikining sabiq artisi, awstraliyediki sen'etkar shöhret tursunning éytishiche, u özimu 1980-, 90-yillarda xitay hökümitining bésimi bilen shundaq sehnilerde rol élishqa mejbur bolghan waqitliri bolghan bolsa öz atisi uningdin ilgiriki dewrlerde oxshash bésim we teqib hetta ziyankeshlikke uchrighan, emdilikte uning sen'et sépidiki sepdashliri xitay hökümitining éghir ziyankeshlikige uchrimaqta. U, Uyghur artislarmu rol élishqa mejbur bolghan, xitayning “Jang chyen” namliq bu siyasiy gherezde ishligen tiyatirini sen'et dégili bolmaydighanliqini otturigha qoydi.

Shöhret tursun bu heqte: “Uyghurlar xitay teripidin irqiy qirghinchiliqqa, Uyghur medeniyet sen'iti yoqitishqa uchrawatqan bir dewrde sehnige chiqirilghan bu tiyatirning héchqandaq bir meniwi qimmiti yaki sen'et qimmiti bolmaydu, u peqet xitayning Uyghurlargha irqiy we medeniyet qirghinchiliqi élip barghanliqini ispatlaydighan pakit bolidu xalas” dep körsetti.

Xitay taratqulirining xewerlirige qarighanda, “Jang chyen” namliq bu ussulluq tiyatir oyunini qoyush, 4-ayning 22-künidin 5-ayning 30-künigiche dawamlishidiken.

Shöhret tursun ependi yene, xitayning bu zor kölemlik oyunni del birleshken döletler teshkilati tekshürüsh ömiki Uyghur élini ziyaret qilidighan peytke toghrilap qoyushqa bashlishining, mahiyette özining irqiy qirghinchiliqini yépish we Uyghurlarni ezeldin xitayning himayiside bextlik yashawatidu dep körsitishni meqset qiliwatqanliqigha bolghan gumanlirinimu otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet