"Zimistan" tori: "Uyghur bilim ademliri, ziyaliylar we sen'etkarlar 'ikki yüzlimichi' likning qurbanigha aylanmaqta"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-31
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshuruwalghan körünüshi. (Waqti éniq emes)
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshuruwalghan körünüshi. (Waqti éniq emes)
Nuri Tiyip

Xitayning Uyghur serxillirini téximu ilgirilep közdin yoqitish üchün jiddiy heriket qiliwatqanliqini ashkara bolmaqta.

Yüzligen Uyghur serxillirining atalmish "Qayta terbiyelesh merkizi" namidiki jaza lagérlirigha qamalghanliqi, hetta bezilirining u yerde ölgenliki xelq'ara axbarat wasitiliride keng tarqiliwatqan bir chaghda xitay hakimiyitining xelq'araning naraziliqlirigha qulaq yopuruwélip, Uyghur serxillirini yoqitish herikitini barghanséri ewjige chiqiriwatqanliqi melum bolmaqta.

26-Iyul "Zimistan" torining gérmanche sehipisi "Jadugerler shinjangdiki uniwérsitétlarda 'ikki yüzlimichi' lerni owlimaqta" namliq bir maqale élan qildi. Maqalida yéqinda Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining yighin chaqirip "3 Xil küch" lerge we "Ikki yüzlimichi" lerge qattiq zerbe bérishni téximu keskinleshtürüshni ilgiri sürgenliki bayan qilin'ghan.

Maqalida tilgha élinishiche, "Medeniyet zor inqilabi" mezgilide Uyghur diyarida kishiler bir éghiz gep tüpeyli türmilerge qamalghan, hetta ölüm jazalirigha mehkum qilin'ghan'gha oxshash Uyghurlarning musulman bolghanliqi üchünla tutqun qilinip jaza lagérlirigha qamilishi bügün adettiki ishqa aylinip qalghan. Buning bilenla qalmay, xitay hakimiyiti herqaysi uniwérsitétlardiki Uyghur oqutquchilar we xizmetchi xadimlargha qarita qattiq tekshürüsh, analiz qilish, bahalash, yekün chiqirish tüzümini yolgha qoyghan bolup, bu "Idiyewiy ötkel" din ötelmigenler shertsiz jaza lagérlirigha qamilidiken.

Maqaligha köre, bu yerdiki Uyghur serxillirigha qarita yolgha qoyuluwatqan "Tekshürüsh, analiz qilish, bahalash, yekün chiqirish" tüzümi qisqiche éytqanda töwendiki jeryanlarni öz ichige alidiken:

1. Tekshürülgüchi shexs öz-özini tenqid qilidiken. Uning bu ipadisi mexsus qurulghan "Alahide eskiri nazaret we bahalash guruppisi" teripidin tekshürülüp, analiz qilinidiken. Aldi bilen uning kompartiyege heqiqeten sadiq bolghan yaki bolmighanliqi ayrilidiken.

2. Tekshürülgüchi shexsning ötmüsh tarixi tekshürülidiken. Uning ötmüshte diniy radikal küchler bilen alaqisining bolghan yaki bolmighanliqi, diniy pa'aliyetlerge qatnashqan yaki qatnashmighanliqi, diniy eserlerni oqughan yaki oqumighanliqi, öyide "Qur'an" qatarliq diniy kitablarni saqlighan yaki saqlimighanliqi, dinni terghib qilghan yaki qilmighanliqi, ilgiri kompartiyedin narazi bolidighan geplerni qilghan yaki qilmighanliqi, siyasiy yighinlargha qatnashqan yaki qatnashmighanliqi, ders ötkende milliylikni teshebbus qilghan yaki qilmighanliqi, térrorizm, zorawanliq, radikalliq we irqchiliqqa a'it eserlerni, ün-sin filimlirini körgen yaki körmigenliki, hökümetning "Musulmanlarni bashqurush we nazaret qilish pilani" gha bolghan ijabiy yaki selbiy pozitsiyesi qatarliqlar tekshürülidiken.

3. Tekshürülgüchi shexsning uruq-tughqanliri arisida "3 Xil küch" lerning bar-yoqluqi, bu jemetning partiyege bolghan sadaqitining qaysi derijide bolup kelgenliki, siyasiy sewebtin jazalan'ghanlarning bar-yoqluqi tekshürülidiken.

4. Tekshürülgüchining xizmetdishi, dosti, qoshnisi yaki perzentlirining guwahliqi élinidiken. Bu "Arqa körünüshini tekshürüsh" dep atilidiken. Eger birla kishi uning "Ikki yüzlimichi" bolghanliqigha guwahliq bérelise yaki perzentliri uning "Ikki yüzlimichi" ikenlikige a'it herqandaq bir yip uchini körsitip bérelise, bu ademning üstidin axirqi yekünni chiqirishqa kupaye qilidiken. Yeni tekshürülgüchi shexs "Ikki yüzlimichi" atilip, jaza lagérigha qamilidiken.

Maqalida, xitayning bu xil siyasiti seweblik Uyghurlar arisida xizmetdashlar bir-birini nazaret qilidighan ishpiyon'gha aylandurulupla qalmay, ata-ana bilen perzentlerningmu bir-birige düshmen'ge aylanduruluwatqanliqi eskertilgen.

Kirish sözide "Uyghur bilim ademliri, ziyaliylar we sen'etkarlar 'ikki yüzlimichi' likning qurbanigha aylanmaqta" dep izahat bérilgen bu maqalida tilgha élinishiche, ma'arip sahesidiki mezkur siyaset mexpiyetlikni yuqiri derijide saqlash sherti astida Uyghur diyarining hemmila yerliride yolgha qoyuluwatqan bolup, yéqinda xitayning sichüen ölkisigimu kéngiyishke bashlighan.

Sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi bu heqte toxtalghanda xitayning Uyghur millitining her sahediki serxillirini közdin yoqitish üchün "Ikki yüzlimichilikke qarshi turush" namida tarixta misli körülmigen éghir bir basturush élip bériwatqanliqini, emma buning jawabsiz qalmaydighanliqini tekitlidi.

Norwégiye Uyghur komitétining re'isi bextiyar ömer ependi bu heqte toxtalghanda "Aq térrorluq" dep atiliwatqan bu siyasetning Uyghur ziyaliylar qatlimida küchlük wehime, rohi bésim, chüshkünlük peyda qiliwatqanliqini eskertip ötti. Uyghur diniy zatliridin abdujélil emet ependimu bu toghrisidiki qarashlirini diqqitimizge sundi.

"Jadugerler shinjangdiki uniwérsitétlarda "ikki yüzlimichilerni owlimaqta" namliq bu maqale "Zimistan" torida jaza lagérliri toghrisida hazirgha qeder köpligen maqalilerni élan qilghan li zeyli isimlik biri teripidin yézilghan.

Toluq bet