Фатма тунҗәр: «түркийәгә шунчә көп адәм патти, лекин зиннәтгүл билән 2 балиси патмиди»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-08-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Зиннәтгүл турсунниң түркийәдә турушлуқ иқамәт кинишкиси вә икки пәрзәнти.
Зиннәтгүл турсунниң түркийәдә турушлуқ иқамәт кинишкиси вә икки пәрзәнти.
Social Media

Қурбан һейт мунасивити билән түркийәдики икки чоң гезиттә уйғурлар тоғрисида обзор елан қилинди. Йәни «түркийә гезити» ниң 10-авғуст күнидики санида пешқәдәм обзорчи раһми әрниң «шәрқий түркистан хитайдики пәләстин» мавзулуқ обзори билән 11-авғуст күни «миллий гезит» гезитиниң обзорчиси фатма тунҗәр ханим язған «сүкүтимизниң бәдилини улар төлиди» мавзулуқ обзори елан қилинди. Бу икки обзорда уйғур мәсилиси охшимиған нуқтилардин оттуриға қоюлди.

Фатма тунҗәр ханим «сүкүтимизниң бәдилини улар төлиди» мавзулуқ обзорини мундақ башлайду: «хитайниң еғир бесим вә зулумлири астида синиливатқан уйғур қериндашлиримиз ялғуз ташлап қоюлди вә чарисиз қалди. Хитай районда ирқий қирғинчилиқ елип бериливатиду, әпсуски, бизниң сиясәтчиләр һазирғичә мәзлум уйғурларни қоллап баянатму бәрмиди. Кишилик һәқ-һоқуқларни ағзидин чүшүрмәйдиған сиясәтчиләр бу зулумға қарита көз юммақта. Хитай буни пурсәт дәп билип уйғурларға болған бесимни күчәйтмәктә, уларни пүтүнләй йоқ қилишқа урунмақта.» 

Обзорчи фатма тунҗәр ханим обзорида мундақ дәп язған: «ислам динида қәйәрдә зулум болса, бесимға учриған киши ким болушидин қәтийнәзәр адаләтни бәрпа қилишта һәр бир мусулманниң мәсулийити барлиқи тәкитләнгән. Әпсуски, мусулманлар бу мәсулийитини унтуп, уйғурларни хитайниң зулум искәнҗисигә ташлап қойди. Уйғурларниң игисиз икәнликини көргән хитай уларни халиғанчә өлтүрмәктә.» 

Фатма тунҗәр ханим мәзкур обзорида йәнә кишиләрниң өзлири туғулуп чоң болған земин билән күчлүк сөйгү риштисиниң болидиғанлиқини, һечкимниң өз вәтинини ташлап ят юртларға кетишни халимайдиғанлиқини, хитайниң юқири бесимлиқ сиясити түпәйли юртлирини ташлап қечишқа мәҗбур болған уйғурларға түркийәниң игә чиқалмиғанлиқини тәкитләп өткән. 

У обзорида зиннәтгүл турсун һәққидә тохтилип мундақ дәп язған: «зиннәтгүл түрк қериндашлирим игә чиқиду дәп түркийәгә кәлгән иди. Әпсуски, у қериндаш дәп билгән түрк дөлити униңға игә чиқмиди, әксичә уни дүшминигә тапшуруп бәрди. Хәвәрләргә асасланғанда, зиннәтгүлниң икки балиси юртидики чоң анисиға тапшуруп берилгән. Зиннәтгүлниң қәйәрдә икәнлики намәлум. Зиннәтгүл һазир қериндаш дөләт түркийәниң қанити астида әмәс. Вәтиним түркийәниң кәңри земиниға һәммә адәм патқан болсиму, әмма зиннәтгүл билән икки қизи патмиди. Һазир һәммимиз зиннәтгүлдин әпу соришимиз керәк. Лекин бу әпу сораш уни қайтуруп әкиләлмәйду, әлвәттә.» 
Пешқәдәм обзорчи раһми әр ниң «түркийә гезити» дә бесилған «шәрқий түркистан хитайдики пәләстин» намлиқ обзорида түркийәниң қирим татарлири, шималий ирақ, шималий сүрийә, сипрус мәсилисигә охшаш нурғун мәсилилириниң барлиқини, буларниң ичидә шәрқий түркистан мәсилисиниңму мәвҗутлуқи, лекин униң дегәндәк тилға елинмайватқанлиқини баян қилған. У мундақ дәп язған: «шәрқий түркистан мәсилиси биз арзу қилған дәриҗидә түркийәниң күнтәртипигә кәлмәйватиду. У йәрдә бирәр вәқә йүз бәрсә бирқанчә хәвәр йезилипла унтулуп кетиду. Түрк хәлқи вә түркийә һөкүмити түркийәниң шәрқий түркистан мәсилиси барлиқини билиши керәк. Дуня вәзийити өзгириватиду. Түркийә ‹қайтидин асияға ечилиш сиясити' ни башлиди. Әгәр хитай инсаплиқ вә виҗданлиқ иш қилса, уйғурлар икки дөләт оттурисидики мунасивәтни яхшилашта рол ойниялайду. Уйғурлар әркин вә бәхтлик яшиса түркийә хурсән болиду. Хитайниң уйғурларниң вәзийитини тәкшүрүш үчүн түркийәдин 10 кишидин тәркиб тапқан һәйәт тәклип қилиши зор илгириләш. Хитайниң сәмимий болушини тәләп қилиш бизниң һәққимиз. Мәзкур һәйәт хитай көрсәткән җайларни әмәс, өзлири халиған җайларни айлиниши керәк.»

Обзорчи рахми әр әпәнди уйғур мәсилисини һәл қилиш тоғрисидики көз-қарашлирини оттуриға қоюп мунуларни язған: 

1-Русийә федератсийәсидики татаристанға охшаш шәрқий түркистан намида алий аптономийә қурулуши керәк. 

2-Районниң нопус қурулмисини өзгәртишкә қарши туруш керәк. 

3-Уйғур хәлқиниң диний әркинлики, ана тилини ишлитиш әркинлики, аилиләрниң номусини қоғдаш әркинлики, оқуш вә саяһәт әркинликини капаләткә игә қилиш керәк. 

4-Тутуп турулуватқан уйғурлар қоюп берилиши, чәтәлләрдики уйғурларниң хитайға бериши яки хитайдин чәтәлгә чиқишиға йол қоюлуши керәк. Уйғурларға хитайлар билән тәң баравәр һаләттики кишилик һәқ-һоқуқлар берилиши керәк.

5-Түркийәниң уйғур райониға мәбләғ селишиға асанлиқ яритип берилиши керәк. 

6-Татаристанда болғандәк уйғур райониға шундақла уйғур карханичиларға башқа дөләттикиләр билән тиҗарәт қилиш һоқуқи берилиши керәк.

Биз юқириқи обзорлар һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн раһми әр вә фатма тунҗәр ханимлар билән телефон сөһбити елип бардуқ. Улар бу һәқтики көз қарашлирини обзорида оттуриға қойғанлиқини баян қилишти. Фатма тунҗәр ханим зиннәтгүлниң хитайға қайтурулушиниң түркийә үчүн тарихий хаталиқ болғанлиқини, бундин кейин бундақ хаталиқларниң қайта йүз бәрмәслики үчүн уйғур мәсилисини түркийәдә яхши аңлитилиш керәкликини баян қилди. 

Биз юқириқи икки обзор вә униң апторлири һәққидә көз қарашлирини елиш үчүн шәрқий түркистан вәхпиниң сабиқ рәиси һамитхан гөктүрк әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У раһми әр әпәндиниң 50 йилдин буян уйғурлар тоғрисида көплигән обзорларни язғанлиқини, фатма тунҗәр ханимниң йеқинқи йиллардин бери обзор йезиватқанлиқини, иккила обзорчиниң түркийәдә тәсири бар кишиләр икәнликини баян қилди.

Толуқ бәт