Munewwer abdulla: “Zulumgha uchrighanlarning awazini xitaygha yüzmu yüz anglitish nahayiti muhim”

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.04.23
xie-feng-xitay-bash-elchisi Xitayning amérikada turushluq bash elchilikige teyinlen'gen shé féng nyu-york kinnidi xelq'ara ayrodurumigha kelgen waqittiki körünüsh. 2023-Yili 23-may, nyu-york
REUTERS

4-Ayning 21-küni, xitayning amérikadiki bash elchisi shé féng xarward uniwérsitétigha léksiye sözligili kelgende, bu mekteptiki teywenlik we tibet oqughuchilar uninggha neq meydanda qarshiliq bildürüp, uni nahayiti osal ehwalgha chüshürüp qoyghan.

Bu heqte tarqalghan widiyodin ashkarilinishiche, yighin zalida xitay elchi söz bashlighanda teywenlik qiz ornidin des turup:  “Shé féng, sen bu yerge xitay tereqqiy qiliwatidu dep yalghan teshwiqat qilghili keldingmu? emma séning ikki qolung qan'gha boyalghan. Sen xongkongluqlarning erkinlikini tartiwélip, démokratiyesini weyran qilding. Emdi sen bizning dölitimiz teywen'ge qara qolungni sozuwatisen. Xitayning aldamchisi!” dep warqirighanda, yighin meydanidin zorluq bilen chiqiriwétilidu. Arqidin tibet qiz ornidin turup: “Tibetlerning mewjutluqini yoq qilish üchün tibet oqughuchilar yataqliq mekteplerge mejburiy apiriwétildi. Nurghun Uyghurlar yighiwélish lagérlirigha qamaldi, qiyin-qistaqqa élindi, ichki ezaliri sughuruldi, ayalliri tughmas qilindi, shé féng dégen nomussiz! séning ikki qolung qan'gha boyalghan, sen irqiy qirghinchiliq jinayiti ötküzdüng!  tibetke musteqilliq, sherqiy türkistan'gha musteqilliq! shé féng dégen nomussiz! shé féng dégen nomussiz!” dep xitay bash elchini reswa qilidu.  

Xarward uniwérsitéti nérwa tereqqiyati ilmi tejribixanisida ishlewatqan munewwer abdulla xitay elchisige qarshiliq bildürüsh pa'aliyitige qatnashquchilarning biri bolup, u bu ishning qandaq yüz bergenliki heqqide tepsiliy melumat bérip mundaq dédi:  “Xarward uniwérsitéti kénnidi instituti xitay témisi heqqide ikki künlük yighin achqanidi, ‛dawalghush dewride öz'ara ishench tiklesh‚ dégen témida échilghan bu yighinni xarwardtiki oqutquchi we oqughuchilar uyushturghanidi, yighinda yene chet ellik méhmanlar we oqughuchilar bar idi. Yighinning bashlinish sözide xitay bash elchi gep qildi, biz uning bu mektepke yalghan uchur bérishige, jümlidin xitayning qandaq ulughluqi heqqide yalghan teshwiqat élip bérishigha qarshiliq bildürmekchi bolduq. Pütkül yighin jeryanida, xitayning zulumigha uchrighan sözligüchidin birsimu chiqmidi. Shuning bilen biz birlikte qarshiliq bildürüsh we yighinni buzush arqiliq, xitayning kishilik hoquq depsendichiliki we irqiy qirghinchiliqini pash qilghan bolduq”.

Masachusést téxnologiye instituti (MIT) terkibidiki ghol hüjeyre tejribixanisining diréktori maysem mutellipowa xanim bu pa'aliyetke qatnishalmighan bolsimu, yighin meydanida yüz bergen ishlar heqqide köz qarishini bildürdi. Uning periziche, teywenlik qizni qopalliq bilen tartip chiqip ketkenler xitay elchining ademliri, tibet qizni élip ketkenler mektepning qoghdighuchiliri bolup, teywenlik qizgha baqqanda tibet qizning sözlishige xélila yol qoyulghan.

Boston Uyghur jem'iyiti 21-aprél küni  X de élan qilghan uchurda “Bizning boston birleshmimiz xitay elchisi shé fénggha qarshi küch körsetti” déyilgen. Sürette kök bayraqni kötürgen Uyghur oqughuchilar we sho'ar taxtisi ésiwalghan tibet oqughuchilar körsitilgen.   

Munewwer abdulla bu pa'aliyetning nahayiti qisqa waqitta teshkillen'genlikini, emma közligen ünümge yetkenlikini bildürüp mundaq dédi:   

“Bostonda bizning tibetler, xongkongluqlar, teywenlikler we xitay öktichilerdin teshkil tapqan xéli küchlük bir birleshmimiz bar. Yillardin béri biz birlikte namayish qilip kelduq. Bu qétimqi pa'aliyet nahayiti qisqa waqitta uyushturuldi, men uninggha yétekchilik qildim, gerche yamghur yéghiwatqan bolsimu, bizdin jiq adem qatnashti. Pa'aliyet etigen sa'et 8 de bashlandi, emma yighin'gha kireligenlerning köpinchisi tibetler bilen teywenlikler boldi. Chünki pa'aliyetke tizimlitip kirish kérek idi, oqughuchilar bélet alghandila kireleytti. Ulardin bir qismi béliti bolsimu kirelmidi. Kireligenler ichide siler widiyoda körgenler nutuq dawamida arqa-arqidin qarshiliq bildürdi. Bu waqitta biz yighin zalining sirtida xitay bash elchige qarshi sho'ar towlap, xitay teshwiqatining bu yerde qarshi élinmaydighanliqini bildürduq. Bash elchi sözligen yer emeliyette kirish ishikining yénidila idi, bizmu uni köreleyttuq. Ishik baqarlar héchkimni kirgüzmidi, ishiknimu échip bermidi. Her birimiz zalning chiqish ishikide saqlap turup, xitay elchi sözligende we zaldin chiqqanda uninggha qarshiliq bildürduq. Démek, waqit gerche qisqa bolsimu, bu pa'aliyet yaxshi teshkillendi”.

Munewwer abdulla yene sözini dawam qilip, xitayning jinayitini xitayning yüzige salidighan we xitayni bilmeydighanlarni gheplettin oyghitidighan bundaq pa'aliyetning nahayiti muhimliqini bildürüp mundaq dédi: 

“Bu bir yaxshi pa'aliyet boldi, menche xitayni ashkara eyibleydighan, munazire qozghaydighan we xitay her qétim pa'aliyet ötküzgende shu zorawan hakimiyettin hésab soraydighanliqimizni bildüridighan bundaq pa'aliyet her da'im muhim. Bu qétimliq qarshiliq köp diqqet qozghidi, chünki shu yash oqughuchilarning jesurluqi, teshkillinish we qarshiliq bildürüsh usuli nurghun kishilerni jelp qildi. Ular shu sözliri arqiliq xitay emeldarlirighila emes, bu mektepte xitay we xelq'ara mesililerdin telim alidighan anglighuchilargha  bizning échinishliq ehwalimizdin héchqaysisining xewiri yoqluqi heqqide éniq uchur berdi. Ular peqet xitay hökümitining geplirige ishinidighan we xitaygha pat-pat baridighan gherblik tetqiqatchilar bolup, xitay uniwérsitétliri bilen munasiwiti yaxshi. Nahayiti roshenki, ulargha awazimizni, yeni xitayning basturushigha uchrighan insanlarning awazini biwasite anglitish nahayiti yaxshi ünüm béridu dep qaraymen”.

Maysem mutellipowa xanim munewwer abdulla qatarliq  oqughuchilarning jasaritidin tolimu xursen bolghanliqini bildürdi hemde xitayning jinayitini her yerde pash qilish kéreklikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.