ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលព្រះមហាក្សត្របានឡាយព្រះហស្ដឱ្យប្រើប្រាស់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៣ បានចែងថា ប្រទេសកម្ពុជា ប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យ សេរីពហុបក្ស។ របបនេះបានចាត់ទុកប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរគ្រប់រូបជាម្ចាស់អំណាច និងជាម្ចាស់នៃវាសនារបស់ប្រទេសជាតិ។ ក៏ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្ន បើពិនិត្យទៅលើសង្គមរស់នៅផ្ទាល់វិញ គឺប្រជាពលរដ្ឋខ្លះបានទទួលរងការគាបសង្កត់ និងគំរាមកំហែងរហូតដល់ភ័យខ្លាច និងបាក់ស្បាតមិនហ៊ានតវ៉ា ឬជំទាស់ជាមួយអាជ្ញាធរទេ។
ក្រុមអ្នកវិភាគបញ្ហាសង្គម បានចោទសួរថា ប្រសិនបើប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរពិតជាម្ចាស់អំណាចមែន ចុះហេតុអ្វីបានជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងអាជ្ញាធរ ដែលជាអ្នកបម្រើសាធារណៈ បែរជាមានឥទ្ធិពលជាងពួកគាត់ទៅវិញ?
ក្រុមការពារសិទ្ធិមនុស្សក្រៅរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកវិភាគបញ្ហាសង្គម បានមើលឃើញដូចគ្នាថា បច្ចុប្បន្ននេះ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរភាគច្រើននៅតាមបណ្ដាខេត្ត សុទ្ធតែបង្ហាញពីការភ័យខ្លាចបាក់ស្បាត មិនហ៊ានប្រឈមមុខជាមួយអាជ្ញាធរនៅតាមមូលដ្ឋានទេ បើទោះបីជាអាជ្ញាធរទាំងនោះបានធ្វើខុសឆ្គង ដូចជា គាបសង្កត់ ឬគំរាមកំហែងមកលើពួកគាត់យ៉ាងណាក៏ដោយ។
ប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួននៅខេត្តភាគឧត្តររបស់ប្រទេសកម្ពុជា បានឱ្យដឹងថា ពួកគេពិតជាមិនហ៊ានតតាំងបញ្ហាផ្សេងៗជាមួយមន្ត្រីទេ បើទោះបីជាមន្ត្រីនោះជាអាជ្ញាធរនៅតាមមូលដ្ឋានតូចតាច ឬក៏ជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលធំដុំ បានធ្វើអ្វីខ្លះមិនសមគួរក៏ដោយ។
បុរសម្នាក់នៅភូមិប្រមារ សង្កាត់ក្របីរៀល ក្រុងសៀមរាប គឺលោក សេក ឌន។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា ការរស់នៅក្នុងសង្គមបច្ចុប្បន្នមិនថារូបលោក ឬក៏អ្នកភូមិឯទៀតទេ គឺខ្លាចមន្ត្រីដូចតែគ្នា។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនឯងគ្រាន់តែជាប្រជាពលរដ្ឋតូចតាចល្ងឹតល្ងង់ម្នាក់ ឯមន្ត្រីវិញ គឺជាអ្នកមានអំណាច និងចេះច្បាប់ជាច្រើន។ លោក សេក ឌន បានបញ្ជាក់ថា សព្វថ្ងៃនេះបើទោះបីជាដឹងថា ច្បាប់បានផ្ដល់សិទ្ធិសេរីភាពឱ្យប្រជាពលរដ្ឋម្នាក់ៗក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើលោកឃើញមន្ត្រីណាប្រព្រឹត្តខុស ក៏លោកមិនហ៊ានតវ៉ាដែរ ពីព្រោះលោកនៅតែខ្លាច។
លោក សេក ឌន៖ «វាដូចថាការបាក់ស្បាតនោះមិនបាត់។ វាដិតជាប់នៅក្នុងនោះឯង ព្រោះយើងជារាស្ត្រ ប្រៀបបានដូចពងមាន់ ឯអ្នកធំប្រៀបដូចជាថ្ម មិនអាចទៅជល់នឹងថ្មបានទេ គឺគិតទៅតែអាគំនិតនោះ។ សូម្បីតែសិទ្ធិប្រធានភូមិដើរទៅ ឃើញមានទម្លាប់មួយអាក្រក់ ស្រវឹង ហើយដើរជេរដើរស្រែកទៅ ប្រជាជនថានោះ គឺជាទម្លាប់ប្រធានភូមិ អត់មានអ្នកណាហ៊ានថាទេ ស្រវឹងទៅដើរជេរគេជេរឯង»។
ចំណែក លោក អៀម អូច គឺជាអ្នកភូមិប្រមារ ម្នាក់ទៀត។ លោកបានមានប្រសាសន៍ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាថា បច្ចុប្បន្ន ក្នុងភូមិ-ឃុំរបស់លោក បើទោះបីជាមេភូមិខ្លះបានប្រព្រឹត្តខុសច្បាប់ក៏ដោយ ក៏អ្នកភូមិមិនហ៊ានរិះគន់ ឬក៏តវ៉ាទេ៖ «ខ្លាចរឿងអី! រឿងដូចថាធ្វើសំបុត្រ សេវាតិចតួច គេទារយកប៉ុន្មាន ក៏ឱ្យគេ អត់ហ៊ានតវ៉ា។ កាលណោះ ចៅខ្ញុំលក់ដីបានប្រាក់ ៥០០ដុល្លារ គេទារយក ២០ដុល្លារ មិនហ៊ានតវ៉ាអី។ ខ្លាចថ្ងៃក្រោយទៅធ្វើច្បាប់ ធ្វើអីគេមិនធ្វើឱ្យ។ គេមន្ត្រី អាជ្ញាធរទៅហើយ គឺគេមានអំណាចជាងប្រជាពលរដ្ឋ»។
មានប្រជាពលរដ្ឋនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលខ្លះទៀតនៃខេត្តឧត្តរមានជ័យ ត្រូវបានមេភូមិប្រើអំណាចដកហូតយកដីស្រែទៅលក់ឱ្យអ្នកផ្សេង និងមេភូមិខ្លះទៀត បានប្រើហិង្សាវាយតប់ប្រជាពលរដ្ឋ នៅពេលដែលគ្រាន់តែសង្ស័យថា អ្នកនោះចេះអំពើអាបធ្មប់ ជាដើម។ រាល់បញ្ហាទាំងនេះ ប្រជាពលរដ្ឋតែងតែអល់អែកក្នុងការតវ៉ា ឬក៏មិនសូវហ៊ានប្ដឹងផ្ដល់ទេ ដោយសារតែខ្លាចអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានកាន់តែដាក់ការគាបសង្កត់ខ្លាំងឡើងថែមទៀត។
អ្នកឃ្លាំមើល និងការពារសិទ្ធិមនុស្សក្រៅរដ្ឋាភិបាល បានហៅការគាបសង្កត់ និងគំរាមកំហែងរបស់អាជ្ញាធរមូលដ្ឋានខ្លះទៅលើប្រជាពលរដ្ឋនោះថា គឺជាអំពើផ្ទុយពីច្បាប់ និងផ្ទុយពីរបបប្រជាធិបតេយ្យសេរី ពហុបក្ស ដែលប្រទេសខ្មែរបានប្រកាន់យក។
អ្នកវិភាគឯករាជ្យ គឺលោកបណ្ឌិត កែម ឡី។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា រយៈពេលជាង ២០ឆ្នាំកន្លងទៅ ប្រទេសកម្ពុជា ធ្លាប់ឆ្លងកាត់សង្គ្រាម។ នៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមកាន់អំណាច កាលពីអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៥-១៩៧៩ គឺបានសាបព្រោះភាពផ្ដាច់ការដោយគាបសង្កត់ និងគំរាមកំហែងប្រជាពលរដ្ឋឱ្យខ្លបខ្លាចការដឹកនាំរបស់អង្គការ។ មនោគមវិជ្ជានោះ គឺនៅតែសេសសល់ឥទ្ធិពលខ្លះៗក្នុងសង្គមខ្មែរនៅឡើយ។
លោកបណ្ឌិត កែម ឡី បានបញ្ជាក់ថា ចាប់តាំងតែពីការបោះឆ្នោតបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ កាលពីឆ្នាំ១៩៩៣ មក ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថា ប្រទេសកម្ពុជា បានប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យសេរី ពហុបក្ស។ នៅក្នុងរបបប្រជាធិបតេយ្យសេរី គឺបានចាត់ទុកប្រជាពលរដ្ឋជាធំ និងជាម្ចាស់នៃអំណាច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះបីជាច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់មួយចំនួនទៀត ចែងបានល្អហើយក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែអ្វីៗគឺវាល្អតែនៅក្នុងសៀវភៅ ឯការអនុវត្តក្នុងសង្គមពិតប្រាកដ មិនទាន់បានល្អនៅឡើយទេ។
លោក កែម ឡី បានបញ្ជាក់ទៀតថា បញ្ហាវានៅត្រង់ថា ច្បាប់បានចែងឱ្យប្រជាពលរដ្ឋជាម្ចាស់នៃអំណាច ក៏អ្នកដែលកាន់អំណាចកំពុងអនុវត្តនយោបាយឱ្យបញ្ច្រាសទិសគ្នាខុសពីច្បាប់។ នេះ គឺដោយសារតែវប្បធម៌នៃនយោបាយ និងអាកប្បកិរិយារបស់អ្នកដឹកនាំបច្ចុប្បន្ន ចង់គាបសង្កត់ខាងនយោបាយ និងប្រើប្រាស់អំណាចផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីឈានទៅរកការគ្រប់គ្រងផ្ដាច់ការ។ លោក កែម ឡី បានចង្អុលបង្ហាញថា នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងមួយប្រើអំណាចផ្ទាល់ខ្លួន ច្រើនជាងអំណាចច្បាប់ គឺជាឧបសគ្គដ៏ធំមួយទៅលើអំណាចរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ដែលចូលរួមធ្វើជាម្ចាស់អំណាច និងជាម្ចាស់នៃវាសនាស្រុកទេស៖ «វប្បធម៌នៃការចូលរួមពីប្រជាពលរដ្ឋមានតិចតួចណាស់ ជាពិសេសនៅតាមមូលដ្ឋាន គឺនៅប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធរបបប្រធានរបបបក្ខពួកនិយម គ្រួសារនិយមអី ជាដើម រហូតទៅដល់ក្រសួងនីមួយៗ ភាគច្រើន គឺជាក្រសួងគ្រួសារទៅទៀត។ នេះហើយ គឺជារបបវប្បធម៌នយោបាយមួយដែលប្រកាន់នូវបក្ខពួកនិយមខ្លាំង»។
ប្រធានមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំច្បាប់សម្រាប់សហគមន៍ លោក យេង វិរៈ បានមានប្រសាសន៍ថា បើចង់ដឹងថា ប្រទេសកម្ពុជា បច្ចុប្បន្នបានប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យសេរី ពហុបក្ស ត្រឹមត្រូវ ឬក៏យ៉ាងណា គឺគេមានខ្នាតវាស់តាមរយៈការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស។ នៅក្នុងសិទ្ធិមនុស្សទាំងនេះ គឺរាប់បញ្ចូលទាំងសិទ្ធិសេរីភាពនៃការនិយាយស្ដី ការជួបប្រជុំ និងការប្រមូលផ្ដុំតវ៉ា ជាដើម។ បច្ចុប្បន្ន សិទ្ធិមនុស្សទាំងនេះកំពុងតែត្រូវរដ្ឋាភិបាលរឹតបន្តឹង។
លោក យេង វិរៈ បានបញ្ជាក់ថា នៅក្នុងរបបលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី គឺប្រជាពលរដ្ឋជាម្ចាស់អំណាច ជាអ្នកប្រើសិទ្ធិទៅបោះឆ្នោត ដើម្បីជ្រើសរើសតំណាង និងអ្នកបម្រើសាធារណៈឱ្យធ្វើកិច្ចការនានា សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋ និងប្រទេសជាតិ។ លោក យេង វិរៈ ចង់ពញ្ញាក់អារម្មណ៍ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋស្គាល់ខ្លួនឯងឡើងវិញថា ជាម្ចាស់នៃអំណាច មិនមែនមន្ត្រីរាជការ គឺជាចៅហ្វាយរបស់ពលរដ្ឋទេ៖ «និយាយពាក្យសាមញ្ញ គេថាយើងរើសអ្នកបម្រើ។ យើងហៅថាមន្ត្រីរាជការ ហើយនាយករដ្ឋមន្ត្រី គឺជាអ្នកបម្រើទី១ ឯមន្ត្រីរាជការ គឺជាអ្នកបម្រើសេវាសាធារណៈ គឺគាត់មិនមែនជាចៅហ្វាយទេ គឺជាអ្នកធ្វើការឱ្យរាស្ត្រទេ។ ម្ចាស់ឆ្នោតទេដែលជាម្ចាស់ប្រទេស ជាម្ចាស់លើពួកគាត់ តែទម្រង់រាល់ថ្ងៃវាទៅជាបញ្ច្រាសទៅវិញ វាទៅមន្ត្រីរាជការជាមេ ជាអ្នកមានអំណាច។ តាមពិត ពួកគាត់ហ្នឹងបានប្រាក់ខែពីប្រជារាស្ត្រទេ»។
អង្គការសិទ្ធិមនុស្សក្រៅរដ្ឋាភិបាល បានឱ្យដឹងថា ប្រទេសកម្ពុជា បានចុះសច្ចាប័នតាំងពីឆ្នាំ១៩៩២ ជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយប្រកាន់យករបបប្រជាធិបតេយ្យដែលគោរពនូវសិទ្ធិមនុស្ស និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ សេរីភាពទាំងនោះមានសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពនៃការប្រមូលផ្ដុំគ្នា ការធ្វើបាតុកម្ម និងកូដកម្ម ជាដើម គឺសុទ្ធតែជាសេរីភាពជាមូលដ្ឋាន។
ប្រធានអង្គការសិទ្ធិមនុស្សលីកាដូ (LICADHO) អ្នកស្រីវេជ្ជបណ្ឌិត ពុង ឈីវកេក បានមានប្រសាសន៍ថា ជាច្រើនអាណត្តិកន្លងទៅ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរបានបង្ហាញអំណាចរបស់ខ្លួនតាមរយៈការនាំគ្នាទៅបោះឆ្នោតជ្រើសរើសតំណាងរបស់ខ្លួន។ ក៏ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការប្រើអំណាចតាមរយៈបោះឆ្នោតមិនមានសេរីភាពគ្រប់គ្រាន់ និងមិនត្រឹមត្រូវទេ គឺវាមិនបានឆ្លុះបញ្ចាំងអំពីសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋពិតប្រាកដឡើយ៖ «បើសិនណាជាប្រជាពលរដ្ឋប្រើសិទ្ធិហ្នឹងមិនបាន មានន័យថា ងើបឈរឡើងទាមទារសិទ្ធិទាមទារអំណាចរបស់លោក តាមមិនប្រើអំពើហិង្សាទេ។ ប៉ុន្តែ ដែលលោកធ្វើមិនបានដោយសារតែអាជ្ញាធរមិនអនុញ្ញាតឱ្យលោកធ្វើ អាហ្នឹងយើងមិនអាចនិយាយថា ប្រទេសហ្នឹងជាប្រទេសដែលប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សេរីពហុបក្សបានទេ»។
មិនមែនតែអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងស្រុកមួយចំនួន ដែលបានឱ្យតម្លៃថា អ្នកកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន កំពុងតែដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជា ឱ្យឃ្លាតឆ្ងាយពីរបបប្រជាធិបតេយ្យ សេរីបន្តិចម្ដងៗនោះទេ គឺអង្គការអន្តរជាតិខ្លះក៏មើលឃើញថា សិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋក៏កំពុងថយចុះយ៉ាងខ្លាំង។
កាលពីខែមករា ឆ្នាំ២០១៤ កន្លងទៅ អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិមួយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ឈ្មោះ ហ្វី្រដមហៅស៍ (Freedom House) បានបង្ហាញរបាយការណ៍ថា កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមិនមានសេរីភាព។ របាយការណ៍ដែលសិក្សាទៅលើប្រទេសចំនួន១៩៦ ដោយផ្ដោតលើសិទ្ធិនយោបាយ និងសេរីភាពពលរដ្ឋនោះ បានផ្ដល់ចំណាត់ថ្នាក់ឱ្យប្រទេសកម្ពុជា ជាប់លេខ៦ សម្រាប់សិទ្ធិនយោបាយ និងលេខ៥ សម្រាប់សិទ្ធិពលរដ្ឋ។ ពិន្ទុនេះបានធ្វើឲ្យកម្ពុជា ក្លាយជាប្រទេសគ្មានសេរីភាពនៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១៩៦ ដែលអង្គការ ហ្វី្រដមហៅស៍ បានឃ្លាំមើល៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។