អ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យ បញ្ជាក់ថា ថ្ងៃ១៧ មេសា បានកន្លងផុតទៅអស់រយៈពេលជាង ៣ទសវត្សហើយមែន តែបានបន្សល់ទុកចំណុចអវិជ្ជមានជាច្រើនដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ និងអ្នកដឹកនាំខ្មែរសព្វថ្ងៃដោះស្រាយ។
១៧ មេសា ជារដូវចូលឆ្នាំប្រពៃណីជាតិ។ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទូទាំងប្រទេស ជាពិសេសប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅតាមស្រុកស្រែចម្ការ នាំគ្នាទៅវត្ត ខ្លះជួបជុំគ្រួសារញាតិមិត្តជប់លៀងយ៉ាងសប្បាយរីករាយ។ ចំណែកនៅទីក្រុង និងទីប្រជុំជននានា មានសភាពស្ងប់ស្ងាត់ជាងថ្ងៃធម្មតា មិនសូវមានមនុស្សម្នាចរាចរទៅមក ជាពិសេសនៅរាជធានីភ្នំពេញ ដែលប្រជាពលរដ្ឋប្រហែល ៤លាននាក់រស់នៅ បាននាំគ្នាទៅលេងចូលឆ្នាំតាមជនបទស្ទើរអស់។
សភាពស្ងប់ស្ងាត់ដូច្នេះ ធ្វើឲ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ៗធ្លាប់រស់នៅភ្នំពេញកាលពីសង្គមចាស់ នឹកភ្នកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ជូរចត់មួយ កាលពីជាង ៣០ឆ្នាំមុន ក្នុងពេលយុវជនខ្មែរសម័យនេះភាគច្រើនមិនសូវជាចាប់អារម្មណ៍។ នោះ គឺថ្ងៃ១៧ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ជាថ្ងៃប្រវត្តិសាស្ត្រពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរក្រហម វាយផ្ដួលរំលំរបបលោក លន់ នល់ ហើយកងទ័ពខោអាវខ្មៅខ្មែរក្រហម ចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញ (ចម្រៀងខ្មែរក្រហម)។ ជ័យជម្នះនេះ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមប្រកាសជាផ្លូវការប្រាប់ពិភពលោកថា ជាថ្ងៃមហាជ័យជម្នះ ជាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏មហាអស្ចារ្យ ដែលកម្ពុជា មិនធ្លាប់មាន ហើយបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតរបបកុម្មុយនិស្តមួយឡើង បន្ទាប់ពីតស៊ូអាវុធអស់រយៈពេលជាង ៥ឆ្នាំ ប្រឆាំងរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក រួចមក (ចម្រៀងខ្មែរក្រហម)។
ស្ដាប់ចម្រៀងនេះទៅ ធ្វើឲ្យលោក គង់ វន នឹកឃើញថ្ងៃ១៧ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដែលលោកថាជាថ្ងៃដ៏រន្ធត់នៅក្នុងជីវិតរបស់លោក និងប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប្រហែល ២លាននាក់ ត្រូវកងទ័ពខ្មែរក្រហមបណ្ដេញចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ យ៉ាងតក់ក្រហល់បំផុត។ លោក គង់ វន ដែលកាលនោះជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់ជប៉ុន មួយ បានរំលឹកថា ទាហានខ្មែរក្រហមក្មេងៗមានទឹកមុខមាំ បានសម្លុតប្រជាពលរដ្ឋឲ្យចេញពីផ្ទះ។
ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ កងទ័ពខ្មែរក្រហម ក្រោមការឧបត្ថម្ភគាំទ្រពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាម ខាងជើង និងយៀកកុង បានធ្វើសង្គ្រាមផ្ដួលរំលំរបបលោក លន់ នល់ ហើយបានជ័យជម្នះថ្ងៃ១៧ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហើយថ្ងៃទី១៧ មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ បាននាំមកក្ដីសង្ឃឹមដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលរស់នៅឈឺចាប់ឆ្លងកាត់ភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមជាង ៥ឆ្នាំ រំពឹងថានឹងបានសន្តិភាព។
ក៏ប៉ុន្តែ លោក គង់ វន រំលឹកថា ក្ដីសង្ឃឹមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលបាននាំគ្នាចេញទៅឈរនៅតាមដងផ្លូវ ដើម្បីអបអរស្វាគមន៍កងទ័ពខ្មែរក្រហម បែរជាអស់សង្ឃឹមទៅវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងក្រោយមក ដោយសារកងទ័ពខ្មែរក្រហមបណ្ដេញប្រជាពលរដ្ឋពីទីក្រុង មិនបានផ្ដល់ស្បៀងអាហារ និងមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូនទេ ដែលបណ្ដាលឲ្យមនុស្សជាច្រើនស្លាប់តាមផ្លូវ។ ក្រៅពីនេះ ក៏មានជនស្លូតត្រង់ខ្លះទៀតត្រូវទាហានខ្មែរក្រហមបាញ់សម្លាប់តាមផ្លូវក៏មាន។
មិនដូចពាក្យសន្យារបស់ខ្មែរក្រហមទេ ប្រជាពលរដ្ឋដែលខ្មែរក្រហមជម្លៀសចេញពីទីប្រជុំជន ដោយកុហកថាចេញពីទីក្រុងរយៈពេលតែបីថ្ងៃ ដោយសារបញ្ហាសន្តិសុខនោះ មិនមែនជាការពិតនោះទេ តាមពិត ជាកិច្ចចាប់ផ្ដើមគោលនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហមដែលបានគិតគូរមកហើយ គឺមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមបង្កើតរបបកុម្មុយនិស្តមួយ ដែលមនុស្សមានឋានៈស្មើៗគ្នា គ្មានអ្នកមាន គ្មានអ្នកក្រ គ្មានការជិះជាន់។ ដើម្បីអនុវត្តគោលនយោបាយនេះបាន មេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ឬគេហៅថា «អង្គការ» ដែលក្រោយមកគេដឹងថា ប៉ុល ពត ជាមេដឹកនាំ បានបំបិទទីផ្សារ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ មិនចាយប្រាក់ បំបិទជំនឿសាសនា ហើយប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរគ្រប់គ្នាត្រូវតែស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានតែមួយ គឺពណ៌ខ្មៅ ដែលតំណាងឲ្យវណ្ណៈកសិករ និងកម្មករ ធ្វើកសិកម្មបម្រើឲ្យអង្គការតែមួយ។ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរត្រូវបង្ខំធ្វើពលកម្មទាំងយប់ ទាំងថ្ងៃ ក្នុងមួយថ្ងៃជាង ១២ម៉ោង លើកទំនប់ ជីកប្រឡាយ បង្ខំឲ្យធ្វើស្រែផលិតស្រូវឲ្យបានមួយហិកតារពី ៣តោន ទៅ ៧តោន តាមផែនការអង្គការដ៏ភ្លឺស្វាងមហាលោតផ្លោះ មហាអស្ចារ្យកំណត់។
ក៏ប៉ុន្តែ របបនេះត្រូវបានកងទ័ពវៀតណាម ផ្ដួលរំលំនៅថ្ងៃ៧ មករា ឆ្នាំ១៩៧៩។
ក្នុងរយៈពេលខ្មែរក្រហមកាន់អំណាចជាងបីឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ បណ្ដាលឲ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជិត ២លាននាក់ស្លាប់ ក្នុងនោះត្រូវគេវាយសម្លាប់ អត់អាហារ ឈឺគ្មានថ្នាំព្យាបាល ធ្វើការបាក់កម្លាំងជាដើម។
នៅពេលនេះ មេខ្មែរក្រហមដែលសល់ពីស្លាប់ កំពុងប្រឈមការកាត់ទោសលើការទទួលខុសត្រូវជីវិតមនុស្សជិត ២លាននាក់នេះ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យខ្លះបានអះអាងថា ថ្ងៃប្រវត្តិសាស្ត្រ ១៧ មេសា បានបន្សល់រឿងអាស្រូវជាច្រើនសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជំនាន់ក្រោយ គឺកេរ្តិ៍ឈ្មោះខ្មែរមិនល្អលើពិភពលោក ការបែកបាក់ ការឈឺចាប់ ការព្រាត់ប្រាសក្រុមគ្រួសារមកទល់សព្វថ្ងៃ។
លោក កែម ឡី អ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យ បញ្ជាក់ថា មិនដូចបទចម្រៀងខ្មែរក្រហមទេ ថ្ងៃ១៧ មេសា បានបន្សល់បំណុលបរទេសរាប់រយលានដុល្លារ ទុកឲ្យកូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយសង បន្សល់គ្រាប់មីនស្ទើរពេញផ្ទៃប្រទេសជាដើម។
ទោះយ៉ាងណា លោក កែម ឡី រំលឹកថា ថ្ងៃ១៧ មេសា ក៏ជាសារមួយរំលឹកដល់មេដឹកនាំខ្មែរជំនាន់ក្រោយ កុំឲ្យយកគំរូដឹកនាំផ្ដាច់ការតាមដែរ។ ក្រៅពីនេះ លោកក៏បានរំលឹកថា ថ្ងៃ១៨ មីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលលោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ ធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ពីប្រមុខរដ្ឋ ក៏ជាកំហុសអ្នកនយោបាយខ្មែរយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែរ ដែលធ្វើឲ្យប្រទេសកម្ពុជា ធ្លាក់ចូលក្នុងភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមអស់ជាង ៣០ឆ្នាំដូច្នេះ។ លោកថា តាមពិត កម្ពុជា មានឱកាសអភិវឌ្ឍតាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ មកម្ល៉េះ តែដោយសារអ្នកនយោបាយដើរខុស ទើបកម្ពុជា រងគ្រោះដូច្នេះ។ លោកថា ទើបតែពេលនេះ កម្ពុជា មានឱកាសចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍ តែបើអ្នកនយោបាយដើរខុសដូចមុន កម្ពុជា នឹងដើរជាន់ដានប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ជាក់ជាមិនខាន៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖ ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។