លោក រ៉ូប៊ឺត ខាម៉ៃខឺល (Robert Carmichael) ជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរក្រហមមួយក្បាលក្រោមចំណងជើងថា «នៅពេលពពកធ្លាក់ពីលើមេឃ» ឬជាភាសាអង់គ្លេស «When Cloud Fell from the Sky»។ ចំណុចសំខាន់នៃសៀវភៅនេះផ្ដោតទៅលើជោគវាសនារបស់មន្ត្រីការទូតខ្មែរម្នាក់ គឺលោក អ៊ុក កេត ដែលត្រូវខ្មែរក្រហមល្បួងអោយត្រឡប់មកស្រុកខ្មែរវិញ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៧ ដើម្បីជួយកសាងកម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបានយកទៅឃុំ និងសម្លាប់នៅមន្ទីរ ស-២១ ឬគុកទួលស្លែង។
ខាងក្រោមនេះជាអត្ថបទសម្ភាសន៍រវាងលោក ជី វិតា ជាមួយលោក រ៉ូប៊ឺត ខាម៉ៃខឺល៖
ជី វិតា៖ ជម្រាបសួរ លោក Robert Carmichael!
Robert Carmichael៖ ជម្រាបសួរ! អរគុណដែលបានសម្ភាសខ្ញុំ។
ជី វិតា៖ ជាដំបូងខ្ញុំសូមអោយលោករៀបរាប់ត្រួសៗ អំពីសៀវភៅរបស់លោកដែលដាក់ឈ្មោះថា «នៅពេលពពកធ្លាក់ពីលើមេឃ»។
Robert Carmichael៖ អគុណដែលបានសម្ភាសខ្ញុំនៅទីនេះ។ ជាសរុបក្នុងសៀវភៅនេះខ្ញុំផ្អែកលើប្រវត្តិរបស់មនុស្ស ៥នាក់ផ្សេងគ្នា។ ខ្ញុំរៀបរាប់តាមលំដាប់ពេលចំនួន ៥ទសវត្សដើម្បីពន្យល់អំពីប្រវត្តិនៃការកើតឡើងរបស់ខ្មែរក្រហម។ មូលហេតុដែលបណ្ដាលអោយខ្មែរក្រហមរីកដុះដាល និងផលវិបាកដែលកើតឡើងលើកម្ពុជា។ ទាំងនេះហើយដែលខ្ញុំចង់និយាយ គឺមូលហេតុ និងផលវិបាកនៃការកើតឡើងរបស់ខ្មែរក្រហម។ ការដែលខ្ញុំរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិរបស់ខ្មែរ ៥រូបនេះ ដែលមានម្នាក់ឈ្មោះ អ៊ុក កេត ជាមន្ត្រីការទូតវ័យក្មេង សមាជិកគ្រួសារបីនាក់របស់គាត់ និងអ្នកទី៥ គឺ កាំង ហ្កេកអ៊ាវ ឬ សមមិត្ត ឌុច ជាមេគុក ស-២១ ជាទីដែលលោក អ៊ុក កេត បានត្រូវគេយកមកសម្លាប់ក្រោយពីគាត់បានត្រឡប់ពីបរទេសភ្លាម។
ជី វិតា៖ សៀវភៅនេះមានចំណងជើងគួរអោយចាប់អារម្មណ៍ណាស់។ តើឈ្មោះនេះលោកបានមកពីណា?
Robert Carmichael៖ តាមពិតឈ្មោះនេះខ្ញុំបានមកពីលោក យុ ឆាំង នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-CAM)។ ខ្ញុំបាននិយាយជាមួយលោក យុ អំពីពាក្យពេចន៍ឃ្លាឃ្លោងដែលប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរបានប្រើកាលពីសម័យនោះ ហើយលោក យុ ប្រាប់ខ្ញុំថា មានពាក្យមួយឃ្លាគឺ «នៅពេលដែលពពកធ្លាក់ពីលើមេឃ» ហើយគាត់បានពន្យល់ខ្ញុំថា ពួកខ្មែរក្រហមចាត់ទុកខ្មែរអ្នកក្រុងថា ជាមនុស្សក្រអឺតក្រអោង វាយឫកធំខ្ពស់ជាងកសិករដែលជាពលរដ្ឋសាមញ្ញរបស់កម្ពុជា ដែលជាមនុស្សបរិសុទ្ធ។ អ្នកទីក្រុងអស់នោះហាក់ដូចជាពពកអណ្ដែតលើមេឃ ពួកអាត្មានិយម ពួកគេមើលងាយប្រជាកសិករ ហេតុដូច្នេះហើយបានជាខ្មែរក្រហមព្យាយាមទាញជនទាំងនោះទម្លាក់ចុះមកដីបានដោយជោគជ័យ។ នេះហើយអត្ថន័យនៃចំណងជើងរបស់សៀវភៅនេះ។
ជី វិតា៖ លោកបានជួបគ្រួសារមួយនេះដែលបានក្លាយជាប្រភពនៃប្រវត្តិរឿងនៅក្នុងសៀវភៅនេះតាមរបៀបណា?
Robert Carmichael៖ នៅដើមឆ្នាំ២០០៩។ ខ្ញុំធ្លាប់បានធ្វើជាអ្នកកាសែតនៅកម្ពុជា ពីឆ្នាំ២០០១ ដល់២០០៣ ហើយក៏បានចាកចេញពីកម្ពុជាទៅ។ ប៉ុន្តែនៅដើមឆ្នាំ២០០៩ ខ្ញុំបានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ពីព្រោះជិតដល់ពេលកាត់ទោសសមមិត្ត ឌុច។ ខ្ញុំបានជួបស្ត្រីជនជាតិបារាំង ពីរនាក់ ដែលជាតួនៅក្នុងរឿងនេះ គឺភរិយារបស់លោក អ៊ុក កេត និងកូនស្រីគាត់ឈ្មោះ នារី។ យើងបានជួបគ្នាដោយចៃដន្យទេ ព្រោះពួកគាត់ក៏មកមើលការកាត់ទោស ឌុច ដែរ។
ជី វិតា៖ ជួបនៅឯណា?
Robert Carmichael៖ ជួបនៅភ្នំពេញ ក្នុងភោជនីយដ្ឋានមួយតាមដងផ្លូវក្បែរមាត់ទន្លេ ដែលខ្ញុំទៅហូបអាហារពេលព្រឹកនៅទីនោះ។ ពួកគាត់អង្គុយនៅតុក្បែរតុខ្ញុំ ខ្ញុំឮពួកគាត់និយាយគ្នា ខ្ញុំក៏បាននិយាយជាមួយពួកគាត់ដែរ។ អ្វីដែលធ្វើឲ្យខ្ញុំចាប់អារម្មណ៍ចំពោះប្រវត្តិរបស់ពួកគាត់ គឺថា ពួកគាត់ជាជនជាតិបារាំង ពួកគាត់មិនដែលមកកម្ពុជាទេ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ដែលពួកគាត់មកជាលើកដំបូង។ លោក អ៊ុក កេត បានទៅរៀននៅស្រុកបារាំង ហើយបានជួបនាង ម៉ាក ទីន។ ប្រវត្តិរឿងរបស់ពួកគាត់ គឺការបាត់ខ្លួនរបស់លោក អ៊ុក កេត ការបាត់បង់ស្វាមី។ ទោះជាពួកគាត់មិនធ្លាប់រស់នៅប្រទេសកម្ពុជា ក៏ដោយ ប្រវត្តិរបស់ពួកគាត់ស្រដៀងគ្នានឹងប្រវត្តិរបស់ពលរដ្ឋខ្មែររាប់លាននាក់ដែរ ហើយខ្ញុំគិតថា រឿងរបស់ពួកគាត់អាចជាស្ពានតភ្ជាប់ទៅនឹងអ្នកអានបស្ចិមប្រទេសដែលមិនយល់ ឬមិនអាចយល់បានដោយងាយៗនូវឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានកើតឡើងលើពលរដ្ឋកម្ពុជា។
ជី វិតា៖ ខ្ញុំបានអានផ្នែកខ្លះនៃសៀវភៅនេះ ដែលរ៉ាយរ៉ាប់ពីប្រវត្តិរឿងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់តួអង្គនៅក្នុងសៀវភៅនេះ។ តើលោកមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយគ្រួសារនេះទេ នៅពេលដែលលោកកំពុងស្រាវជ្រាវដើម្បីនិពន្ធសៀវភៅនេះ?
Robert Carmichael៖ ខ្ញុំពិតជារក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយគ្រួសារនេះ ពីព្រោះប្រវត្តិរឿងបែបនេះដែលប្រកបដោយការវិនាសព្រាត់ប្រាសគ្នា និងការខិតខំព្យាយាមរៀបចំជីវិត (ពួកគាត់) ឡើងវិញបែបនេះ បើខ្ញុំមិនមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធទេ គឺពិបាកនិពន្ធរឿងបែបនេះណាស់។ ដូច្នេះ ខ្ញុំនៅតែមានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកស្រី ម៉ាក ទីន និង នារី កូនរបស់គាត់ រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ក្រោយពីបានបោះពុម្ពហើយ ពួកគាត់រស់នៅឯស្រុកបារាំង ឯណោះ ក៏បានទទួលសៀវភៅនេះដែរ។
ជី វិតា៖ តើពួកគាត់មានចិត្តអបអរទេ ចំពោះសៀវភៅដែលលោកបាននិពន្ធអំពីប្រវត្តិរបស់ពួកគាត់បែបនេះ?
Robert Carmichael៖ ខ្ញុំជឿថា ពួកគាត់ពិតជាអបអរ។ ពួកគាត់ពិតជាបានសម្ដែងការអបអរ។ ហេតុដែលពួកគាត់អបអរ គឺថា ប្រវត្តិរឿងនេះធ្វើឲ្យពួកគាត់ចងចាំដល់លោក អ៊ុក កេត និងប្រវត្តិរឿងស្រដៀងគ្នារបស់ជនរងគ្រោះជាច្រើនទៀត គឺមិនមែនគ្រាន់តែជាចំនួនស្លាប់ ២លាននាក់ប៉ុណ្ណោះទេ។ រឿងនេះអាចធ្វើឲ្យគេនឹកទៅដល់ឈ្មោះអ្នកដែលរងគ្រោះម្នាក់ៗដែលសុទ្ធតែមានប្រវត្តិ និងមានសាច់ញាតិគ្រប់ៗគ្នា។ នេះជាវិធីដែលជួយឲ្យនឹកឃើញដល់រឿងរ៉ាវអស់ទាំងនោះ ហើយអ្នកទាំងពីរនោះពិតជាអបអរណាស់ ពីព្រោះការនឹកឃើញអំពីលោក អ៊ុក កេត គឺជាការចងចាំនៅកន្លែងដ៏ជាក់លាក់មួយ មិនមែនគ្រាន់តែជាការបាត់ខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះទេ។
ជី វិតា៖ ហេតុអ្វីបានជាលោកយល់ថា មានសារសំខាន់ក្នុងការនិយាយអំពីប្រវត្តិរឿងទូលំទូលាយស្ដីពីអ្វីៗដែលបានកើតឡើងនៅកម្ពុជា ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩?
Robert Carmichael៖ សួរបានល្អ។ អ្វីដែលបានកើតនៅកម្ពុជា កាលនោះ គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មនៃសតវត្សទី២០ ដែលមានមនុស្សស្លាប់ច្រើនយ៉ាងហ្នឹង ដោយសារតែនយោបាយឆ្កួតលីលា និងភ្លីភ្លើ ហើយដែលបស្ចិមប្រទេសពិបាកយល់ថា អ្វីខ្លះដែលបានកើតឡើងនៅកម្ពុជា ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត គឺហេតុអ្វីបានវាកើតឡើងយ៉ាងហ្នឹង? គេដឹងត្រួសៗថា មានម្នាក់ឈ្មោះ ប៉ុល ពត មានមនុស្សស្លាប់ច្រើន ប៉ុន្តែគេមិនដឹងប្រាកដថា រឿងនោះវាយ៉ាងដូចម្ដេច ហេតុអ្វីបានជាអ៊ីចឹង ហើយគេមិនយល់ថា ហេតុអ្វីបានជាវាកើតឡើងទេ? បើមនុស្សមិនយល់ពីហេតុដែលបណ្ដាលឲ្យកើតរឿងទាំងនេះទេ រឿងបែបនេះអាចនឹងកើតឡើងនៅប្រទេសណាផ្សេងទៀត។ នេះជាសារសំខាន់ដែលមនុស្សត្រូវយល់ច្បាស់ពីមូលហេតុទាំងនេះ។
ជី វិតា៖ ក្នុងសេចក្ដីសង្ខេបនៃសៀវភៅនេះ លោករៀបរាប់អំពីមូលហេតុ និងផលវិបាកដែលបង្កឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩។ តើលោកអាចសង្ខេបវាឲ្យបានល្អកម្រិតណា ដើម្បីឲ្យអ្នកអានដែលមិនធ្លាប់យល់អំពីភាពស្មុគស្មាញរបស់ប្រទេសកម្ពុជា យល់ទៅបាន?
Robert Carmichael៖ ខ្ញុំបានផ្ដើមពីផលវិបាក ព្រោះវាងាយយល់ជាងគេ និងដោយសារកម្ពុជា កំពុងមានផលវិបាកបែបនេះនៅឡើយ។ ឧទាហរណ៍ដូចជា អ្នកដែលមានចំណេះដឹងខ្ពស់ត្រូវបានសម្លាប់ ឬបើនៅរស់ អ្នកនោះត្រូវបានរត់ចេញពីប្រទេស។ សង្គមមនុស្សត្រូវខូចខ្ទេចខ្ទាំជាខ្លាំង ហេដ្ឋារចនាសម្ពន្ធក៏ខូចខ្ទេចដោយសារសង្គ្រាមស៊ីវិល និងដោយសារពួកខ្មែរក្រហមដឹកនាំប្រទេសយ៉ាងគម្រក់បំផុត។ ទាំងអស់នេះនៅតែមាននៅកម្ពុជា នៅឡើយទេ ថ្វីត្បិតតែមានការរីកចម្រើនច្រើនហើយក៏ដោយ។ ផលវិបាកទាំងនេះវាងាយយល់ជាងគេ។ រីឯមូលហេតុផ្សេងវិញ វាទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ...។
ជី វិតា៖ ឧទាហរណ៍ដូចជាអ្វីខ្លះ?
Robert Carmichael៖ ឧទាហរណ៍ដូចជាសង្គ្រាមនៅប្រទេសវៀតណាម ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ រវាងវៀតណាម ខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។ សង្គ្រាមនេះបានអូសទាញប្រទេសកម្ពុជា ឲ្យធ្លាក់ចូលក្នុងសង្គ្រាមនេះដែរតាមរបៀបមួយដែលគេមិនអាចដឹងដឹងខ្លួនជាមុន។
ការគាំទ្ររបស់ប្រទេសចិន ចំពោះខ្មែរក្រហម ហើយនិងការទម្លាក់សម្ដេចព្រះប្រមុខរដ្ឋ សីហនុ កាលពីឆ្នាំ១៩៧០។ ទាំងនោះគឺជាកត្តាចម្បងដែលធ្វើឲ្យខ្មែរក្រហមកើតមានឡើង ព្រោះកាលពីឆ្នាំ១៩៦៥ ទ័ពខ្មែរក្រហមមិនទាន់អាចធ្វើអ្វីកើតនៅឡើយទេ។ ពួកនោះមានការគាំទ្របន្តិចបន្តួចនៅក្នុងប្រទេស ហើយមិនមានការគាំទ្រពីវៀតណាម ខាងជើង ឬចិនទេ។ ប៉ុន្តែដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ជោគជ័យរបស់ខ្មែរក្រហមជាជោគជ័យដ៏ជាក់លាក់។ នេះបានន័យថា តែក្នុងរយៈពេល ១០ឆ្នាំ (១៩៦៥-១៩៧៥) មានការផ្លាស់ប្ដូរយ៉ាងខ្លាំង និងសែនអាក្រក់បំផុត៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។