ក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលអំពីស្ថានការណ៍នយោបាយនៅកម្ពុជា អះអាងថា កម្ពុជា កំពុងអវត្តមានស្ថាប័នសំខាន់ៗមួយចំនួន ដែលតម្រូវឲ្យមានឯករាជ្យភាព។ ពួកគេនិយាយថា ប្រទេសដែលគ្មានច្បាប់រឹងមាំ ស្ថាប័នរដ្ឋដែលពោរពេញទៅដោយបក្ខពួក និងគ្រួសារនិយម បានធ្វើឲ្យស្ថាប័នឯករាជ្យទាំងនោះមានតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។ ហើយប្រសិនបើប្រព័ន្ធតុលាការមិនឯករាជ្យនោះ កុំសង្ឃឹមថា គ.ជ.ប ឬស្ថាប័នសភាអាចធ្វើកិច្ចការរបស់ខ្លួនឯករាជ្យ មិនមានការជឿជាក់ពីមហាជននោះ។
ពាក្យថាឯករាជ្យភាព មានន័យថា ប្រជាជាតិ ប្រទេស ឬរដ្ឋ ដែលពលរដ្ឋមានរដ្ឋាភិបាលដោយខ្លួនឯង មានអធិបតេយ្យភាពទៅលើបូរណភាពទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ចំពោះបរិបទអភិបាលកិច្ចវិញ ពាក្យថាឯករាជ្យ គឺមានន័យថា គ្មានការជ្រៀតជ្រែកពីសំណាក់ខាងក្រៅ ឬពីក្រុមអ្នកកាន់អំណាច។
អស់រយៈពេល ២១ឆ្នាំ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៣ មក កម្ពុជា ខកខានមិនបានទទួលការដឹកនាំដោយយកច្បាប់ជាធំនោះទេ។ រាល់ស្ថាប័នធំៗ ដូចជា គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ប្រព័ន្ធតុលាការ និងរដ្ឋសភា ដែលតម្រូវឲ្យស្ថិតនៅឯករាជ្យនោះ ក៏បានរងនូវសម្ពាធ និងការជ្រៀតជ្រែកជោគជាំពីក្រុមអ្នកកាន់អំណាច។
សហគមន៍អន្តរជាតិមើលឃើញថា បើទោះបីជា កម្ពុជា មានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់ល្អជាច្រើនក៏ដោយ ក៏ការដឹកនាំនៅកម្ពុជា នៅតែផ្អែកលើការបញ្ជាដដែល។
នាយកប្រតិបត្តិនៃគណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សអាស៊ី ដែលមានមូលដ្ឋានក្នុងទីក្រុងហុងកុង (Hong Kong) លោក បាស៊ីល ហ្វឺណាន់ដូ (Basil Fernando) មានប្រសាសន៍ថា ស្តង់ដារដឹកនាំ និងស្តង់ដារច្បាប់របស់កម្ពុជា ដូចគ្នាទៅនឹងការដឹកនាំនៅប្រទេសវៀតណាម៖ «មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃរចនាសម្ព័ន្ធច្បាប់របស់កម្ពុជា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៣ នៅតែអនុវត្តតាមប្រព័ន្ធច្បាប់របស់វៀតណាម ហើយប្រព័ន្ធបញ្ជាដោយផ្ទាល់មាត់នោះ នៅតែមិនទាន់អាចផ្លាស់ប្ដូរបានដដែល។ ច្បាប់ជាច្រើន ត្រូវបានអនុម័ត រួមទាំងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ប៉ុន្តែច្បាប់ទាំងនោះដូចជាក្រដាសតែប៉ុណ្ណោះ។ កម្ពុជា មិនអាចក្លាយទៅជាសង្គមមួយដែលដឹកនាំប្រកបដោយមូលដ្ឋានច្បាប់នោះទេ ល្គឹកណា លោក ហ៊ុន សែន នៅតែដឹកនាំតាមរយៈការបញ្ជាផ្ទាល់ខ្លួនតែម្នាក់ឯងនោះ។ ប្រសិនបើប្រទេសគ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ពិតប្រាកដនោះ កុំសង្ឃឹមថា កម្ពុជា នឹងអាចមានស្ថាប័នឯករាជ្យពិតប្រាកដបានឲ្យសោះ»។
លោកបន្តថា ភាពស្របច្បាប់នៃការដឹកនាំតាមបែបការបញ្ជាផ្ទាល់មាត់របស់ លោក ហ៊ុន សែន មិនបានស្ដែងចេញតាមរយៈឆន្ទៈនៃសិទ្ធិអំណាចរបស់ពលរដ្ឋនោះឡើយ។ ហើយថា ប្រសិនរដ្ឋាភិបាលមិនទទួលយក ឬគោរពទស្សនៈរបស់ពលរដ្ឋនោះ ឯករាជ្យភាពក៏គ្មានន័យអ្វីដែរ។
លោក បាស៊ីល ហ្វឺណាន់ដូ ដែលជាអតីតមន្ត្រីផ្នែកសិទ្ធិមនុស្សរបស់អាជ្ញាធរបណ្ដោះអាសន្ន នៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ប្រចាំនៅកម្ពុជា ហៅកាត់ថា អ៊ុនតាក់ (UNTAC) ដែរនោះ ក៏បានអះអាងថា ប្រសិនបើកម្ពុជា គ្មានស្ថាប័នឯករាជ្យ ឬប្រព័ន្ធតុលាការឯករាជ្យទេនោះ កម្ពុជា នៅតែអន់ថយ កម្ពុជា នៅតែក្រីក្រ ហើយនៅតែជួបភាពវឹកវរនៅក្នុងសង្គមដូចពេលបច្ចុប្បន្ន។
ទោះជាយ៉ាងណា ក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលជាច្រើននិយាយថា គំនិតអំពីការធ្វើឲ្យមានឯករាជ្យភាពសម្រាប់ស្ថាប័នជាតិសំខាន់ៗ តម្រូវដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះ សឹងតែមិនអាចស្រមើស្រមៃបានទេសម្រាប់បរិបទនយោបាយបែបកម្ពុជា។
កុំថាឡើយគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ដែលធានានូវការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងយុត្តិធម៌។ កុំថាឡើយជម្លោះដីធ្លី តែសូម្បីតែសិទ្ធិគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ និងកិច្ចសន្យាផ្សេងៗដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសមួយនេះ ក៏មិនអាចធានាបានដែរ។
ក្រុមអ្នកច្បាប់និយាយថា បរិបទកម្ពុជា ក្នុងស្ថានភាពបែបនេះ ហាក់ស្ថិតនៅលើចំណុចមួយដ៏សែនឆ្ងាយក្នុងការឈោងបង្កើតគណៈកម្មការឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ឯករាជ្យ ឬរដ្ឋសភាជាតិឯករាជ្យនោះ។
លោក ម៉ាក ម័រស្ទែន (Mark Moorstein) ជាមេធាវីនៃក្រុមហ៊ុនច្បាប់អាមេរិកាំងមួយឈ្មោះ រីស៍ ប្រួន (Rees Broome) ប្រចាំរដ្ឋវឺជីញា (Virginia) មានប្រសាសន៍ថា បញ្ហាដែលកំពុងកើតឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ ភាគច្រើន គឺដោយអំណាចទាំងបីរបស់ប្រទេសមិនបានបែងចែកឲ្យដាច់ពីគ្នា។ លោកបន្តថា ដើម្បីស្ថាប័នមួយឯករាជ្យ ឬដើម្បីបុគ្គលម្នាក់ឯករាជ្យទៅបាន លុះត្រាតែរដ្ឋមានឆន្ទៈក្នុងការការពារអធិបតេយ្យក្រុមមនុស្សទាំងនោះ៖ «ដើម្បីបង្កើតភ្នាក់ងារឯករាជ្យពេញលេញមួយទៅបាន គឺតម្រូវឲ្យមានមនុស្សដែលមានអធិបតេយ្យលើខ្លួនឯង និងការការពារដោយរដ្ឋពីការគំរាមកំហែង ការយាយី ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ការបំពារបំពានរូបរាងកាយ និងការការពារខាងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុផ្សេងទៀត ជាដើម»។
ប៉ុន្តែ អ្នកវិភាគឯករាជ្យ លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ វិញបានផ្តល់អនុសាសន៍ថា ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ថាប័នមួយមានឯករាជ្យទៅបាន លុះត្រាតែស្ថាប័ននោះត្រូវធ្វើការជ្រើសរើសមនុស្សដែលមានសេចក្តីក្លាហានជាមនុស្សដែលមានជំហរឯករាជ្យ មិនស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលនយោបាយ និងគណបក្សណាទាំងអស់។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កម្ពុជា បានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំអង្គការតុលាការ សេចក្តីព្រាងច្បាប់ ស្ដីពីលក្ខន្តិកៈនៃចៅក្រម និងព្រះរាជអាជ្ញា និងសេចក្តីព្រាងច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សា នៃអង្គចៅក្រម ដែលច្បាប់ទាំងនេះ គឺជាគន្លឹះធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធតុលាការមានភាពឯករាជ្យ ដែលពលរដ្ឋខ្មែរ និងសហគមន៍អន្តរជាតិ បានរង់ចាំឲ្យមានការអនុម័តអស់រយៈពេលជាង ២០ឆ្នាំមកហើយ។
ប៉ុន្តែក្រុមសង្គមស៊ីវិលនិយាយថា ច្បាប់ទាំងបីនេះកាន់តែទាញឲ្យប្រព័ន្ធតុលាការ ឲ្យធ្លាក់រណ្ដៅលែងឯករាជ្យ និងកាន់តែមានចរិតនយោបាយថែមទៀត។ ហើយជាលទ្ធផល ច្បាប់ទាំងបីនេះនៅតែមានការជ្រៀតជ្រែកពីក្រុមបក្សកាន់អំណាចដដែល ដោយសារអំណាចរបស់រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ មានឥទ្ធិពលធំធេងក្នុងការចាត់ចែងថវិកាទៅក្នុងស្ថាប័នទាំងនេះ។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងយុត្តិធម៌ លោក សំ ប្រជាមានិត អះអាងថា តុលាការធ្វើការងាររបស់ខ្លួនដោយឯករាជ្យ ស្របទៅនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងគ្មានការជ្រៀតជ្រែកពីអ្នកនយោបាយឡើយ។ លោកសង្កត់ធ្ងន់ថា ការសម្រេចរឿងក្ដីរបស់ចៅក្រម គឺស្ថិតនៅលើច្បាប់។ ប៉ុន្តែ លោក បាស៊ីល ហ្វឺណាន់ដូ នាយកប្រតិបត្តិនៃគណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សអាស៊ី និយាយថា សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ភាគច្រើនច្បាប់មានតែនៅលើក្រដាស។ លោកមានប្រសាសន៍ថា កម្ពុជា គួរតែឆក់ឱកាសក្រោយការបោះឆ្នោតអាណត្តិទី៥នេះ ពង្រឹងការអនុវត្តច្បាប់ និងនីតិរដ្ឋនៅកម្ពុជា៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។