ពួកគេនិយាយថា ដើម្បីឲ្យយន្តការរៀបចំការបោះឆ្នោតប្រព្រឹត្តទៅប្រកបដោយការជឿទុកចិត្តបាន លុះត្រាតែ គ.ជ.ប មិនស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលបក្សកាន់អំណាច ហើយសមាសភាពរបស់ គ.ជ.ប ត្រូវមានតុល្យភាពរវាងគណបក្សនយោបាយដែលមានអាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា។
នៅសល់តែពីរខែទៀតប៉ុណ្ណោះ សង្វៀនប្រកួតប្រជែងការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងតំណាងរាស្ត្រ នឹងចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា ខាងមុខ។ បេក្ខជនដែលចូលប្រឡូកក្នុងកីឡាបោះឆ្នោតសម្រាប់នីតិកាលទី៥ លើកនេះ ទាមទារឲ្យអាជ្ញាកណ្ដាលរបស់ខ្លួន គឺគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត (គ.ជ.ប) ពន្យារពេលការបោះឆ្នោត ដើម្បីយកពេលកែសម្រួលយន្តការឯករាជ្យ ដើម្បីឲ្យគូប្រកួតទាំងសងខាងអាចទទួលយកបានដោយពេញចិត្ត។
ក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលអំពីដំណើរការបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា វាយតម្លៃថា ដើម្បីឲ្យការបោះឆ្នោតប្រព្រឹត្តទៅប្រកបដោយភាពយុត្តិធម៌នោះបាន លុះត្រាតែ គ.ជ.ប បង្កើតបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបោះឆ្នោតថ្មី ដោយសារបញ្ជីឈ្មោះបោះឆ្នោតចាស់បានធ្វើឲ្យបាត់ឈ្មោះអ្នកមានសិទ្ធិទៅបោះឆ្នោត រហូតដល់ជាង ១លាននាក់ នៅទូទាំងប្រទេស។
ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍រកឃើញថា មានឈ្មោះស្ទួន ឬឈ្មោះដដែលៗក្នុងបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបោះឆ្នោត។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះអ្នកដែលធ្លាប់ទៅបោះឆ្នោត ត្រូវគេលុបបាត់ចេញពីបញ្ជីតែម្តង ហើយដាក់ជំនួសមកវិញនូវឈ្មោះខ្មោច ជាឈ្មោះដែលគេប្រឌិតសម្រាប់បំប៉ោងតួលេខ នៃបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបោះឆ្នោត។ បន្ថែមពីលើនេះ ក៏នៅមានបញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែរ។
ប្រធានគណៈកម្មាធិការអព្យាក្រឹត្យ និងយុត្តិធម៌ ដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងត្រឹមត្រូវនៅកម្ពុជា និចហ្វិក (Nicfec) លោក ហង្ស ពុទ្ធា ថ្លែងថា គ.ជ.ប នៅមិនទាន់បានបង្កភាពងាយស្រួលដល់ពលរដ្ឋ ដើម្បីពិនិត្យឈ្មោះរបស់ខ្លួនក្នុងបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបោះឆ្នោត នៅតាមភូមិ ឃុំ និងនៅមិនទាន់ជ្រើសរើសមន្ត្រីការិយាល័យរៀបចំការបោះឆ្នោតនៅតាមមូលដ្ឋាននោះនៅឡើយទេ៖ «ដំណើរការដែលនៅសល់ពេលដ៏កៀកខាងមុខនេះ គឺសង្គមស៊ីវិលមានអនុសាសន៍ពីរចំណុច ដែល គ.ជ.ប អាចទទួលយកបាន។ ទីមួយ គឺការស្នើសុំឲ្យ គ.ជ.ប ហ្នឹង បិទបញ្ជីឈ្មោះអ្នកបោះឆ្នោតនៅតាមភូមិ ចាប់ពីពេលនេះតទៅ ដើម្បីឲ្យប្រជាពលរដ្ឋលោកមានឱកាសអាចមើលឈ្មោះនៅតាមភូមិ ហើយមានឱកាសអាចកែសម្រួលអក្ខរាវិរុទ្ធ ជាមួយឯកសារពាក់ព័ន្ធផ្សេងទៀតតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ហើយ ទីពីរ ការបង្កើតគណៈកម្មការក្នុងការជ្រើសរើសមន្ត្រីការិយាល័យបោះឆ្នោត និងមន្ត្រីឃុំសង្កាត់រៀបចំការបោះឆ្នោត»។
វិទ្យាស្ថានជាតិប្រជាធិបតេយ្យរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក (NDI) បានធ្វើសវនកម្មបញ្ជីបោះឆ្នោត រកឃើញថា អ្នកមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតជិត ១១% ដែលគេគិតថា បានចុះឈ្មោះរួចហើយ តែបែរជាគ្មានឈ្មោះបោះឆ្នោតលើបញ្ជីបោះឆ្នោត ហើយអង្គការឃ្លាំមើលការបោះឆ្នោត ខុមហ្វ្រែល (Comfrel) រកឃើញថា មានអ្នកបោះឆ្នោតជាង ១៣% បាត់ឈ្មោះ បន្ទាប់ពីគេបានចុះឈ្មោះបោះឆ្នោតរួចហើយ។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ត្រី គ.ជ.ប បដិសេធមិនទទួលស្គាល់ចំពោះការស្រាវជ្រាវនេះ។
នៅក្រោមការចាត់ចែងរបស់ គ.ជ.ប កម្ពុជា បានរៀបចំដំណើរការបោះឆ្នោតដោយខ្លួនឯង ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨។ នៅពេលមានពាក្យបណ្ដឹងរបស់បក្សប្រឆាំង ទាក់ទងនឹងភាពមិនប្រក្រតីក្នុងដំណើរការបោះឆ្នោត គេសង្កេតឃើញថា គ.ជ.ប មិនសូវបានចាត់វិធានការដោះស្រាយប្រកបដោយតម្លាភាព និងប្រសិទ្ធភាពឡើយ។ បញ្ហាផ្សេងទៀត គឺ គ.ជ.ប តែងខកខានមិនបានជម្រះឈ្មោះស្ទួនចេញពីបញ្ជីបោះឆ្នោត ហើយសមាជិករបស់ គ.ជ.ប តាមឃុំសង្កាត់ ភាគច្រើនតែងរើសចេញពីខាងគណបក្សកាន់អំណាចប៉ុណ្ណោះ។
ជាមួយគ្នានេះផងដែរ ទាក់ទងនឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយវិញ អ្នកវិភាគឯករាជ្យ លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ ថ្លែងថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ដែលជាគណបក្សកាន់អំណាចកំពុងមានប្រៀបលើគណបក្សដទៃទៀត ដោយបានប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ ប្រើប្រាស់ធនធានរដ្ឋ មានថវិកា និងសម្ភារៈ គ្រឹះស្ថានសាធារណៈ ទីធ្លាសាធារណៈ និងមធ្យោបាយធ្វើដំណើររបស់រដ្ឋ។ លោកថា បញ្ហាអស់ទាំងនេះហើយដែល គ.ជ.ប ត្រូវត្រួតពិនិត្យមើល និងចាត់វិធានការអោយមានភាពយុត្តិធម៌សម្រាប់គណបក្សនយោបាយផ្សេងទៀត៖ «គឺនៅប្រទេសណាក៏ដូចជាប្រទេសណាដែរ។ គណបក្សណាដែលមានលុយជួលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ឬត្រួតត្រាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបាន គឺតែងតែមានប្រៀបបាទ។ អាហ្នឹងដែលជាលក្ខណៈអយុត្តិធម៌ ហើយចំណុចមួយនេះធំណាស់។ ហើយគណបក្សកាន់អំណាចអាចត្រួតត្រា ឬប្រើប្រាស់មន្ត្រីរាជការយ៉ាងច្រើនតាំងពីលើរហូតដល់ភូមិ។ ព្រោះថា អ្នកទាំងនោះភាគច្រើនលើសលប់ហើយជាបក្សប្រជាជន ហើយកំពុងធ្វើសកម្មភាពឲ្យបក្សកំពុងដើរ»។
ចំណែកអ្នកនាំពាក្យគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ លោក យឹម សុវណ្ណ អះអាងថា សមាសភាពរបស់ គ.ជ.ប ចាប់តាំងពីថ្នាក់ជាតិ រហូតដល់ថ្នាក់មូលដ្ឋាន គឺមានតែមន្ត្រីពីខាងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ប៉ុណ្ណោះ បានន័យថា គណបក្សកាន់អំណាចបានដាក់សមាសភាពរបស់ខ្លួនផ្តាច់មុខតែម្តង។ លោកទាមទារឲ្យ គ.ជ.ប ត្រូវតែធ្វើការជ្រើសសមាសភាពរបស់ខ្លួនប្រកបដោយតម្លាភាព និងឥតលំអៀង៖ «គេតែងតាំងតែពួកគណបក្សប្រជាជននៅក្នុងគណៈកម្មការរៀបចំការបោះឆ្នោតឃុំ និងខេត្ត។ គេដាក់សុទ្ធតែគណបក្សប្រជាជនទាំងអស់។ អ៊ីចឹង គេអាចកេងបន្លំ គេអាចបំភិតបំភ័យ គេអាចធ្វើភាពមិនប្រក្រតី នៅក្នុងការិយាល័យបោះឆ្នោតតាមតែអំពើចិត្ត។ ដូច្នេះ យើងត្រូវតែមើលសមាសភាពទាំងអស់ហ្នឹង ថាត្រូវធ្វើម៉េចឲ្យសមាសភាពទាំងអស់ហ្នឹងរើសឲ្យមានតម្លាភាព ហើយរើសកុំឲ្យមានការលំអៀងបក្ស។ ត្រូវធ្វើជាមនុស្សដែលមានអព្យាក្រឹត្យភាពនៅក្នុងការធ្វើសេចក្តីសម្រេចទៅតាមជាន់ថ្នាក់នៃគណៈកម្មាធិការនីមួយៗ»។
សមាសភាពសមាជិកថ្នាក់ជាតិរបស់ គ.ជ.ប សម្រាប់នីតិកាលទី៤ មានចំនួន ៩រូប។ សមាជិក ៥រូបពីខាងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ២រូបពីខាងគណបក្ស សម រង្ស៊ី និង ២រូបទៀតពីខាងគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច។ សមាសភាពទាំងនេះត្រូវបានជ្រើសរើសឡើងដោយក្រសួងមហាផ្ទៃ ហើយអនុម័តដោយរដ្ឋសភា។
អ្នករាយការណ៍ពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ទទួលបន្ទុកផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស ប្រចាំនៅកម្ពុជា លោក សុរិយា ស៊ូប៊ែឌី (Surya Subedi) ធ្លាប់ផ្តល់អនុសាសន៍ថា កម្ពុជា ចាំបាច់ត្រូវតែធ្វើកំណែទម្រង់ គ.ជ.ប តាមរយៈការធ្វើឲ្យមានភាពឯករាជ្យនៃប្រធាន គ.ជ.ប ថ្នាក់ជាតិ និងថ្នាក់ខេត្ត ហើយត្រូវតែបញ្ចូលតំណាងមកពីគ្រប់គណបក្សនយោបាយ ដែលមានអាសនៈនៅក្នុងរដ្ឋសភា ដើម្បីឲ្យការបោះឆ្នោតនោះអាចទទួលយកបាន។
លោក ទេព នីថា អគ្គលេខាធិការនៃគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត កាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែឧសភា កន្លងទៅនេះ លោកមានប្រសាសន៍ថា គ.ជ.ប បានអនុវត្តតាមអនុសាសន៍មួយចំនួនរបស់លោក សុរិយា ស៊ូប៊ែឌី នោះហើយ។ ចំណុចដែលនៅសេសសល់ គឺជាបញ្ហាដែលមិនមែនជាតួនាទីរបស់ គ.ជ.ប នោះឡើយ។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រធានក្រុមការងាររបស់គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ប្រចាំខេត្តរតនគិរី លោក រិន កញ្ញា ដែលឃ្លាំមើលយ៉ាងប្រកិតអំពីដំណើរការបោះឆ្នោតនៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន អះអាងថា គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោតថ្នាក់ខេត្ត និងឃុំ នៅតែមិនបានអនុញ្ញាតឲ្យមានសមាសភាពពីគ្រប់គណបក្សនោះទេ៖ «សម្រាប់គណៈកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត តាំងពីថ្នាក់ឃុំ រហូតដល់ថ្នាក់ខេត្ត យើងសង្កេតឃើញថា រចនាសម្ព័ន្ធមានការរៀបចំដោយមានការលាក់បាំងនូវសមាសភាព ដែលមិនបានឲ្យមានការចូលរួមនូវសមាសភាពពីគ្រប់គណបក្ស។ ដូចគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ជាដើម យើងមិនបានអនុញ្ញាតឲ្យចូលរួមក្នុងគណៈកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោតខេត្ត និងឃុំសង្កាត់ទេ។ ដូច្នេះ សមាសភាពនេះយើងឃើញមានតែពីខាងគណបក្សកាន់អំណាច ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធនៅតាមឃុំ និងខេត្តតែងតែបានចូលរួម»។
គណៈកម្មាធិការដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងយុត្តិធម៌នៅកម្ពុជា ខុមហ្វ្រែល ធ្លាប់បានផ្តល់អនុសាសន៍ថា ដើម្បីឲ្យប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា ប្រកបទៅដោយស្តង់ដារខ្ពស់ទៅបាន លុះត្រាតែកម្ពុជា រៀបចំគណៈកម្មការជ្រើសរើសសមាសភាពរបស់ គ.ជ.ប ចេញពីគណបក្សនយោបាយចម្រុះ ហើយបើកចំហក្នុងការដាក់ពាក្យ។ បេក្ខជនទាំងឡាយមិនត្រូវជាសមាជិករបស់គណបក្សនយោបាយ ក្នុងរយៈពេលពី ២ ទៅ ៣ឆ្នាំ មានបទពិសោធន៍ការងារដែលគេចាត់ទុក និងជឿជាក់ថាជាមនុស្សសុចរិត អព្យាក្រឹត្យ មានសុភវិនិច្ឆ័យ និងជាមនុស្សដែលមានការទទួលខុសត្រូវខ្ពស់ មុននឹងដាក់ពាក្យប្រឡងចូលជាសមាជិក គ.ជ.ប។
ប៉ុន្តែ លោក ជាម យៀប តំណាងរាស្ត្រពីខាងគណបក្សកាន់អំណាច ធ្លាប់អះអាងថា ការទាមទារឲ្យ គ.ជ.ប ឯករាជ្យ គ្រាន់តែទស្សនៈរិះគន់ប៉ុណ្ណោះ។ លោកថ្លែងថា កម្ពុជា មិនមានឧបករណ៍សម្រាប់វាស់ស្ទង់មនុស្សឯករាជ្យ ឬមិនឯករាជ្យនោះឡើយ៖ «អ៊ីចឹងទេ យើងមិនដឹងអ្នកណាមានជញ្ជីង និងមានម៉ែត្រសម្រាប់វាស់ថា ជនណាមួយដែលមានខួរក្បាលឯករាជ្យដែលមិនប្រកាន់គណបក្សណាកាន់ជើងគណបក្សណានោះ យើងអត់មានទេ។ នៅប្រទេសណាក៏ដោយ សូម្បីតែគេរីកចម្រើនជឿនលឿនកប់ពពកនោះ ក៏ពិបាករកអ្នកឯករាជ្យ ឬអព្យាក្រឹត្យនោះដែរ គឺថាមនុស្សដែលទេវតាចាត់តាំងមក គឺជាមនុស្សរបស់ទេវតា»។
ក្រុមអ្នកឃ្លាំមើលដំណើរការបោះឆ្នោតនិយាយថា ប្រសិនបើកម្ពុជា មានគណៈកម្មាធិការរៀបចំការបោះឆ្នោតឯករាជ្យពីថ្នាក់ជាតិ រហូតដល់ថ្នាក់មូលដ្ឋាន គ្រប់គណបក្សនយោបាយទាំងអស់ រួមទាំងពលរដ្ឋកម្ពុជា ផងដែរ នឹងមានភាពជឿជាក់លើប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា។ ជាលទ្ធផល កម្ពុជា នឹងមានស្ថិរភាពនយោបាយ ហើយដំណើរសាបព្រោះប្រជាធិបតេយ្យ នឹងមានការរីកចម្រើន៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖ ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។