ពលរដ្ឋខ្មែរមានពិសោធន៍ផ្ទាល់ គឺថាកសិករមានដីធ្វើស្រែគ្រប់គ្រាន់ហើយបានផលច្រើន គាត់លក់ឲ្យពាណិជ្ជករដែលកិនជាអង្ករលក់បន្តទៅឲ្យអ្នកដែលមិនធ្វើស្រែ មានមន្រ្តីរាជការជាដើម។ល។ នៅពេលរដ្ឋយកដីជួលឲ្យក្រុមហ៊ុនធ្វើអាជីវកម្មអ្វីមួយ មានការរាវរ៉ែជាដើម ដីនោះនឹងមិនអាចធ្វើស្រែបាន។ គេសួរថាបើពលរដ្ឋកម្ពុជា មានកំណើនរៀងរាល់ឆ្នាំ ខ្វះដីធ្លីបង្កបង្កើនផល តើគាត់មានអ្វីសំអាងដើម្បីរស់? តើក្រុមហ៊ុនធ្វើអាជីវកម្មលើដីខ្មែរបង់ពន្ធដាររបៀបដូចម្តេច ដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ពលរដ្ឋជាម្ចាស់ដីនោះ?
សេដ្ឋវិទូដ៏ល្បីជនជាតិអេកូស (Scottish) ឈ្មោះ អាដាម ស្មីត (Adam Smith) សេរសេរសៀវភៅអំពីសេដ្ឋកិច្ចជាតិនៅឆ្នាំ១៧៧៦ មានចំណងជើង "ភោគទ្រព្យរបស់ប្រជាជាតិទាំងឡាយ" (The Wealth of Nations) បានកំណត់កត្តា៣ គឺ ដីធ្លី ពលកម្មការងារ ពោលគឺមនុស្សយើង ហើយនិងដើមទុន ថាជាកត្តានៃផលិតកម្ម និងជាកត្តាចម្បង ធ្វើវិភាគទានឲ្យដល់ភោគទ្រព្យរបស់ប្រជាជាតិនីមួយៗ។
តាមការសិក្សារបស់សេដ្ឋវិទូ Adam Smith ស្តីអំពីធម្មជាតិនិងមូលហេតុនៃភោគទ្រព្យរបស់ប្រជាជាតិ ពលកម្មការងារប្រចាំឆ្នាំរាល់ៗប្រជាជាតិ គឺជាទុនដែលផ្គត់ផ្គង់ពីដើមដំបូងជាមួយនឹងអ្វីៗចាំបាច់ និងងាយស្រួលក្នុងជីវិតដែលជីវិតមនុស្សត្រូវទទួលទាននិងប្រើប្រាស់ប្រចាំឆ្នាំ។
តាមទ្រឹស្តីសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោក ដីធ្លីជាប្រភពនៃចំណូលថវិកាដល់ឃ្លាំងរដ្ឋ ជាពិសេសចំពោះប្រទេសត្រូវការបង្កបង្កើនផលកសិកម្ម។ សម័យក្រោយៗមក ចំណូលឃ្លាំងរដ្ឋបានមកពីការប្រមូលពន្ធដារពីមុខរបរជំនួញ ឬពាណិជ្ជកម្ម និងអាជីវកម្មនានា។
នៅអារ្យប្រទេសនិងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ គេសង្កេតឃើញថាមានមនុស្សមិនបញ្ចេញពលកម្មការងារទាល់តែសោះ ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយត្រូវការទទួលទាន និងប្រើប្រាស់អ្វីៗលើសអ្នកបញ្ចេញពលកម្មការងារផ្ទាល់ ១០ដង ឬ ១០០ដងក៏ដោយ ក៏ផលិតផលដែលចេញមកពីពលកម្មការងារក្នុងសង្គមនោះ សំបូរហូរហៀមិនខ្វះ សម្រាប់សេចក្តីត្រូវការរបស់មនុស្សគ្រប់រូប រហូតដល់ពលរដ្ឋស្រទាប់ក្រោមបំផុតទៀតផង។
ការធ្វើសម្បទានដីធ្លី ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថាការជួលដីធ្លីឲ្យក្រុមហ៊ុនឯកជនធ្វើអាជីវកម្ម ការធ្វើជំនួញពាណិជ្ជកម្ម និងអាជីវកម្មផ្សេងៗនៅកម្ពុជា តើក្រុមហ៊ុនបង់ពន្ធដារឲ្យរដ្ឋត្រឹមត្រូវគ្រប់ចំនួនតាមច្បាប់កំណត់ ឬទេ? តើពលរដ្ឋខ្មែរនៅតំបន់ខ្លះពោលដូចម្តេចក្រោយពីមានក្រុមហ៊ុនជាច្រើនធ្វើអាជីវកម្មលើដីធ្លីក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃនេះ?
ប្រជាពលរដ្ឋក្រីក្រខ្មែរនៅប៉ែកឦសានប្រាប់វិទ្យុអាស៊ីសេរី អំពីសកម្មភាពក្រុមហ៊ុនដូច្នេះ ៖ «អ្នកភូមិដឹងថាគេមកយកពាក់កណ្ដាលភូមិ ហើយកំពុងព្រួយបារម្ភថាអត់មានកន្លែងណានៅទៀតទេ....។ ខាងឃុំអត់យកចិត្តទុកដាក់ អត់មានដោះស្រាយទេ»។
មន្រ្តីពីសង្គមស៊ីវិលនៃអង្គការអាដហុក លោក ប៉ែន ប៊ុណ្ណារ៍ ក៏មើលឃើញដូច្នោះដែរ ៖ «បានសម្បទានបានចុះទៅ គឺមិនបានធ្វើការសិក្សាផលប៉ះពាល់ឲ្យបានគ្រប់គ្រាន់។ យើងក៏ស្នើសុំទៅរាជរដ្ឋាភិបាល សូមឲ្យផ្អាកការផ្ដល់ដីសម្បទានសេដ្ឋកិច្ចអីហ្នឹង ពីព្រោះយើងឃើញថានៅក្នុងខេត្តរតនគិរីហ្នឹង ការបាត់បង់ព្រៃឈើវាអតិបរិមា ច្រើនណាស់រាប់ម៉ឺនហិកតារ»។
ចំពោះការប្រើប្រាស់ធនធាន ពោលគឺថវិការបស់រដ្ឋវិញ តាមការសិក្សារបស់សេដ្ឋវិទូ Adam Smith លើវិស័យបំណុលសាធារណៈ លោករកឃើញទិដ្ឋភាពមួយ ដែលថាពេលមានអំពើហិង្សាកលិយុគ អសន្តិសុខ ឬអស្ថិរភាពក្នុងសង្គម អ្នកគ្រប់គ្រងនគរ ឬអាណាចក្រ មានសេ្តច មន្រ្តី អ្នករាជការធំៗ និងឧកញ៉ាជាដើម ដែលបានពូនលុយទុកដ៏ក្រាស់ក្រែលកន្លងមកយូរហើយនោះ គិតថាលុយងាយស្រួលនឹងយកជាប់ជាមួយខ្លួនដើម្បីទៅរករស់នៅកន្លែងសុខ។ អ្នកទាំងនោះ គេចាយវាយទិញវត្ថុប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្រួលការរស់នៅរបស់គេមិនសំចៃដៃទេ ទោះជាវត្ថុខ្លះគ្មានប្រយោជន៍បានគ្រាន់តែល្អមើលយ៉ាងណាក្តី។
គេសួរថាតើនៅពេលស្រុកទេសមានសន្តិភាព មានស្ថិរភាព មនុស្សមានមុខនាទី មានអំណាច អាចប្រព្រឹត្តដូចសេដ្ឋវិទូ Adam Smith អធិប្បាយនោះ ឬទេ?
លោកនាយករដ្ឋមន្រ្តី ហ៊ុន សែន បានថ្លែងកាលពីថ្ងៃ ១៧ មិថុនា ក្នុងពិធីបើកបវេសនកាលនៅសាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល មិនទទួលស្គាល់ឡើយនូវការអះអាងពីមជ្ឈដ្ឋានសង្គមស៊ីវិល និងឯកអគ្គរដ្ឋទូតបស្ចិមប្រទេស ដែលថាកម្ពុជាបាត់ចំណូលយ៉ាងតិច ៥០០លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយអំពើពុករលួយក្នុងជួរមន្រ្តីរាជការ។ លោកថា បើកម្ពុជាបាត់លុយត្រូវចូលឃ្លាំងរដ្ឋចំនួនប៉ុណ្ណឹងមែន នោះមានន័យថា ពលរដ្ឋខ្មែរពិតជារកចំណូលបានក្នុងម្នាក់ៗយ៉ាងតិច ១ម៉ឺនដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំទើបមានលុយសូកគេ។
លោកនាយករដ្ឋមន្រ្តី ហ៊ុន សែន បានថ្លែងដូច្នេះ ៖ «ប្រហែលជាតួលេខនេះត្រូវបានប្រកាសដោយអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើពុករលួយ។ ឧទាហរណ៍ឈ្មោះ "ក" ប្រព្រឹត្តអំពើពុករលួយបានកន្លះលានដុល្លារ ត្រូវប្រកាសជូនទៅអង្គការហ្នុង។ ៥០០លានមួយឆ្នាំ លេខគត់ ៥០០លានមួយឆ្នាំ។ ហើយមួយឆ្នាំ ៥០០លាន គិតទៅ ១០ឆ្នាំ ៥ពាន់លាន។ ៥ពាន់លានច្រើនណាស់ អ៊ីចឹងខ្មែរមានសម្បើមណាស់បានជាអាចមានលុយពុករលួយដល់ទៅ ៥ពាន់លាន ខ្មែរមានសម្បើមណាស់។ GDP របស់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រហែលជា ១ម៉ឺនដុល្លារក្នុងម្នាក់ ទើបមានប្រាក់ពុករលួយ ៥០០លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ»។
អំពើស៊ីសំណូក អំពើសូកប៉ាន់ ប្រមុខរដ្ឋាភិបាលក៏បានទទួលស្គាល់ថាមានមន្រ្តីរាជការក្រោមបង្គាប់ប្រព្រឹត្តដែរ ដែលជារឿងពលរដ្ឋសាមញ្ញដឹងស្ទើរគ្រប់គ្នាទៅហើយនោះ ៖ «យើងមិនមែនមិនទទួលស្គាល់ថាមានអំពើពុករលួយទេ មាន! បានជាយើងគ្រោងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ ក៏ប៉ុន្តែតួលេខអ្នកឯងបានមក តួលេខនរណា?»។
ដោយឡែកពីទ្រឹស្តីនិងគោលការណ៍សេដ្ឋកិច្ច ដែលអ្នកប្រាជ្ញខាងសេដ្ឋកិច្ចបានពណ៌នា តើស្ថានភាពពិតនៃជីវភាពប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរភាគច្រើនបំផុត ដែលជាកសិករមានលក្ខណៈខុសពីការរៀបរាប់របស់សេដ្ឋវិទូទាំងស្រុង ឬក៏មិនខុស?
ក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន ក្នុងពេលដែលប្រទេសកម្ពុជា ជាប្រទេសពឹងពាក់លើវិស័យកសិកម្មនៅឡើយ ដែលពលរដ្ឋប្រទេសនេះដល់ទៅ ៨០% ជាកសិករ ដីធ្លីជាកត្តាមួយដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរធ្វើស្រែចម្ការបង្កបង្កើនផល និងដាំដំណាំផ្សេងៗដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត ផ្គត់ផ្គង់ដល់សេចក្តីត្រូវការក្នុងស្រុក ឬមួយដើម្បីនាំចេញទៅលក់ឯបរទេស។ ក្នុងសម័យបុរាណ សេ្តច មន្រ្តី ឧកញ៉ា សេដ្ឋី គហបតីជាម្ចាស់ដីធ្លី ហើយប្រជារាស្រ្តត្រូវស៊ីឈ្នួលធ្វើអាជីវកម្មលើដីធ្លីរបស់គេ ឬមួយជួលដីធ្លីធ្វើអាជីវកម្ម ហើយបង់ពន្ធដារឲ្យម្ចាស់ដី។
នៅស្រុកខ្មែរសព្វថ្ងៃ តាមរបាយការណ៍ពីអង្គការ គ្លបលវីនេស (Global Witness) ផ្សាយខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៩ ផ្ទៃដីដែលមិនមែនជាដីសម្រាប់ធ្វើស្រែចម្ការ រដ្ឋាភិបាលផ្តល់សិទ្ធិឲ្យក្រុមហ៊ុនឯកជនទាំងក្នុងស្រុក ទាំងក្រៅស្រុកធ្វើអាជីវកម្មរាវរ៉ែត្បូង និងលោហធាតុ មានរ៉ែមាស រ៉ែដែក រ៉ែស្ពាន់ ជាដើម ដែលក្រុមហ៊ុនទាំងនោះមានមន្រ្តីកំពុងកាន់ការងារសព្វថ្ងៃធ្វើជាម្ចាស់ ឬមួយចូលហ៊ុនរកស៊ីនឹងគេ។ នៅកម្ពុជាមានក្រុមហ៊ុនរាវរ៉ែទាំងតូចទាំងធំ ទាំងមានឈ្មោះក្នុងបញ្ជីផ្លូវការ ទាំងគ្មានឈ្មោះផ្លូវការ មានចំនួនយ៉ាងតិច ១០១ក្រុមហ៊ុន៕