«សំឡេងភ្លេងល្ខោនបាសាក់ ដែលជាអត្តសញ្ញាណមួយនៃវប្បធម៌ខ្មែរក្រោម»
ក្រោយពីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ រាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ រៀបអភិសេកជាមួយបុត្រីអធិរាជយួនអណ្ណាម ឈ្មោះ ង្វៀង ង៉ុក វ៉ាន (Nguyen Ngoc Van) ឬក្សត្រីអង្គចូវ (Chau) មក ជនជាតិយួន បានចាប់ផ្ដើមចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ជាបន្តបន្ទាប់។
ដោយសារចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍នេះ អធិរាជយួនអណ្ណាម សាយ វឿង (Sai Vuong) ដែលត្រូវជាឪពុករបស់ក្សត្រីអង្គចូវ តែងតែលើកយកហេតុផលផ្សេងៗមកស្នើដល់ព្រះរាជាខ្មែរ ដើម្បីសុំអនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិយួន បានចូលមករស់នៅលើទឹកដីកម្ពុជា។ អធិរាជយួនអណ្ណាម មិនត្រឹមតែបញ្ជូនជនជាតិយួន ក្រីក្រ ឬអ្នកស្រែចម្ការឲ្យចូលមកនោះទេ ពួកគេថែមទាំងបានជំរុញឲ្យជនជាតិយួន ផ្សេងទៀត ដូចជាពួកទាហានដែលរត់ចោលជួរ ពួកជនខិលខូចប៉ោឡែអាវ៉ាសែ ពួកចោរ ឬពួកឧក្រិដ្ឋជន ឲ្យចូលទៀតផង។
ពួកយួន ដែលគ្មានសណ្ដាប់ធ្នាប់ទាំងអស់នេះ តែងតែបង្កការលំបាកដល់ការរស់នៅប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ។ ចំពោះពលរដ្ឋខ្មែរស្លូតត្រង់ ដែលមិនអាចទ្រាំរស់នៅជាមួយជនជាតិយួន ចំណូលថ្មីនេះបាន ពួកគេក៏ផ្លាស់ទីទៅរស់នៅតាមតំបន់ផ្សេងៗទៀត។
បន្ទាប់ពីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ចូលទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៦២៨ វត្តមាននៃជនជាតិយួន លើទឹកដីខ្មែរ ក៏មានកាន់តែច្រើនឡើងៗ ជាពិសេសនៅតំបន់ព្រះសួគ៌ា កំពង់ស្រកាត្រី និងព្រៃនគរ ហើយឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេសអណ្ណាម មកលើកម្ពុជា ក៏មានកាន់តែខ្លាំងជាលំដាប់។ ចំណែកក្សត្រីអង្គចូវ ក៏ត្រូវបានលើកតម្កើងជាព្រះមហាក្សត្រិយានី ដែលមានព្រះនាមថា សម្ដេច ភគវតី ព្រះស្រីវីរៈក្សត្រី ហើយក្សត្រីអង្គនេះមានបុត្រីមួយអង្គជាមួយព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ គឺអង្គញ៉ាក្សត្រី ដែលក្រោយមកបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះអង្គនន់ ឬបទុមរាជា ជាក្មួយរបស់ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ សោយរាជ្យពីឆ្នាំ១៦៤០ ដល់ឆ្នាំ១៦៤២។
ឯកសារខ្លះលើកឡើងថា ក្រោយពីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ចូលទិវង្គត បុត្រារបស់ព្រះអង្គដែលឡើងសោយរាជ្យក្រោយៗមកទៀត ដូចជា ព្រះបាទចៅពញានូ និងព្រះបាទចៅពញាច័ន្ទ សុទ្ធតែបានទាមទារក្សត្រីអង្គចូវ ប្រគល់ទឹកដីខ្មែរដែលអធិរាជអណ្ណាម ខ្ចី ប្រគល់ឲ្យខ្មែរវិញ។ ប៉ុន្តែ ត្រូវក្សត្រីអង្គចូវ យកលេសនេះលេសនោះមកដោះសារជាដរាប។ ពេលខ្លះថាប្រទេសអណ្ណាម នៅត្រូវការដីក្នុងតំបន់ទាំងនោះ ដើម្បីហាត់ទ័ពធ្វើចម្បាំងដែលកំពុងកើតឡើងរវាងយួន គ្នាឯង ហើយពេលខ្លះទៀត បានទាមទារយកដីទាំងនោះជាចំណែកដាច់មុខតែម្តង ដោយសំអាងហេតុផលថា ព្រះនាងក៏ជាព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃប្រទេសកម្ពុជា មួយរូបដែរ។
ក្រោយពីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ចូលទិវង្គត ប្រទេសកម្ពុជា បានជួបប្រទះវិបត្តិផ្ទៃក្នុងជាបន្តបន្ទាប់ ពិសេសគឺវិបត្តិដណ្ដើមរាជ្យគ្នារវាងរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ និងការប្រទាញប្រទង់គ្រប់គ្រងកម្ពុជា ពីសំណាក់ប្រទេសសៀម និងយួនអណ្ណាម។ ក្រៅពីធ្វើចម្បាំងរវាងគ្នាឯង ព្រះរាជាខ្លះបានទៅពឹងពាក់កម្លាំងរបស់សៀម ហើយខ្លះទៀតទៅពឹងកម្លាំងយួនអណ្ណាម ដើម្បីលើកទ័ពមកកម្ចាត់គូបដិបក្ខរបស់ខ្លួន។ ស្របពេលជាមួយគ្នា ប្រទេសសៀម និងអណ្ណាម ក៏បានប្រទាញប្រទង់គ្នាដើម្បីជ្រើសយកព្រះរាជាខ្មែរណាដែលគេគិតថា អាចបម្រើប្រយោជន៍គេបានឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ ប្រការអស់ទាំងនេះ បានធ្វើឲ្យប្រទេសកម្ពុជា ក្លាយជាសមរភូមិប្រយុទ្ធរវាងខ្មែរ និងខ្មែរ និងរវាងប្រទេសឈ្លានពានជិតខាងទាំងពីរ។
វិបត្តិផ្ទៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោយរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ បានអូសបន្លាយជាង ២០០ឆ្នាំ ពោលគឺបានអូសបន្លាយរហូតដល់ពេលព្រះបាទអង្គឌួង ដែលជារាជបុត្រពៅរបស់ព្រះបាទអង្គអេង ឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ១៨៤០។ ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លះ បានចាត់ទុកសម័យកាលប្រទេសកម្ពុជា រយៈពេលជាង ២០០ឆ្នាំនេះ ថាជាសម័យកាលដ៏ខ្មៅងងឹត (Dark Ages) ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា ទៀតផង។
វិបត្តិផ្ទៃក្នុងរវាងរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ និងអស្ថិរភាពរាជបល្ល័ង្គជាង ២០០ឆ្នាំនេះ មិនបានផ្តល់ពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ឲ្យព្រះរាជាខ្មែរ គិតពីសុខទុក្ខប្រទេសជាតិឡើយ។ ឆ្លៀតឱកាសដែលកម្ពុជា កំពុងមានវិបត្តិប្រទេសសៀម និងយួនអណ្ណាម ក៏បានឆ្លៀតឱកាសយកចំណេញពីប្រទេសកម្ពុជា តែរៀងៗខ្លួន។ ប្រទេសសៀម ឆ្លៀតយកទឹកដីខ្មែរច្រើនដែលគេអាចធ្វើទៅបាន ចំណែកស្ដេចយួនអណ្ណាម វិញ បន្តបញ្ជូនពលរដ្ឋរបស់គេមករស់នៅលើទឹកដីខ្មែរកាន់តែច្រើនឡើងៗ។ ពោល គឺគិតត្រឹមពាក់កណ្ដាលទី២ នៃសតវត្សរ៍ទី១៨ ពលរដ្ឋយួនអណ្ណាម បានមករស់នៅពាសពេញលើដែនដីកម្ពុជាក្រោមរួចទៅហើយ។
«ភ្លេង»
ក្រោយពីបានចូលមកបោះទីតាំងរឹងមាំលើទឹកដីខ្មែរហើយ រដ្ឋអំណាចយួនចាប់ផ្ដើមរកមធ្យោបាយការពារទឹកដីទាំងនេះ និងបានប្រើគ្រប់មធ្យោបាយ ដើម្បីលុបបំបាត់អត្តសញ្ញាណរបស់ខ្មែរ។ ជាក់ស្ដែងនៅឆ្នាំ១៨១៥ យួន បានកេណ្ឌប្រជារាស្ត្រខ្មែរច្រើនពាន់នាក់ ឲ្យសង់បន្ទាយទាហានមួយយ៉ាងធំនៅមាត់ជ្រូក ប្រយោជន៍ដើម្បីទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារណាមួយពីសំណាក់ព្រះរាជាខ្មែរ។ យួន បានបង្ខំខ្មែរឲ្យជីកព្រែកវិញតេ (Vinh Te) ឬឯកសារខ្លះហៅថា ព្រែកយួន ឬព្រែកជីក កាត់ពីខេត្តមាត់ជ្រូក ទៅដល់ខេត្តពាម ដែលមានប្រវែងប្រមាណ ៥៤គីឡូម៉ែត្រ។ បំណង គឺដើម្បីយកព្រែកជីក នេះទុកធ្វើជាខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនរវាងខ្មែរ និងយួន នៅថ្ងៃក្រោយ។
ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរក្រោមលើកឡើងថា ក្នុងកំឡុងពេលនៃការជីកព្រែកនេះ ជនជាតិយួន បានធ្វើបាប និងមើលងាយមកលើប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកគេដៀលត្មះថា ខ្មែរជាជាតិខ្ជិលច្រអូសមិនចូលចិត្តធ្វើការ។ ពួកគេបានវាយដំបង្ខំខ្មែរឲ្យធ្វើការដូចសត្វធាតុ ហើយចំណែកខ្មែរណាដែលប្រឆាំងនឹងគេ គេចាប់យកមកកប់ត្រឹមក ធ្វើជាមុមចង្ក្រាន ដើម្បីដាំទឹកឲ្យចៅហ្វាយ ឬអុងឡឺង (Ong Luong) គេផឹក។ លើសពីនេះ នៅពេលដែលយួន បង្ហូរទឹកចូលព្រែក គេមិនបានអនុញ្ញាតឲ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរកំពុងធ្វើការដឹងជាមុនឡើយ។ ខ្មែរជាច្រើន ត្រូវលង់ទឹកស្លាប់ដោយសារការទម្លាយទំនប់ទឹកនេះ។
មេដឹកនាំយួនអណ្ណាម ក៏បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះភូមិ ឃុំ ស្រុក ខេត្ត ក្រុង ខ្មែរឲ្យទៅជាឈ្មោះយួន ស្ទើរតែទាំងអស់។ ឈ្មោះខេត្តក្រុងខ្មែរទាំង២១ ត្រូវយួនផ្លាស់ប្ដូរដូចតទៅ ព្រៃនគរ ទៅជាសាយហ្កន (Sài Gòn) ទួលតាមោក ទៅជាធូវឌូវមូក (Thủ Dầu Một) ចង្វាត្រពាំង ជាបៀងហ្វា (Biên Hòa) ព្រះសួគ៌ា ជាបារៀ (Bà Rịa) អូកាប់ ជាយ៉ុងតាវ (Vũng Tàu) រោងដំរី ជាតៃនិញ (Tây Ninh) កំពង់គោ ជាឡុងអាង (Long An) មេស ជាមីថ (Mỹ Tho) កោះគង ជាហ្កកុង (Gò Công) កំពង់ឫស្សី ជាប៊េនត្រែ (Bến Tre) លង់ហោរ ជាឡុងហូ (Long Hồ) ផ្សារដែក ជាសាឌែក (Sa Đéc) ព្រះត្រពាំង ជាត្រាវិញ (Trà Vinh) ព្រែកឫស្សី ជាកឹងធើ (Cần Thơ) បារ៉ាជ ជាឡុងសៀង (Long Xuyên) មាត់ជ្រូក ជាចូវដុក (Châu Đốc) ពាម ជាហាទៀង (Hà Tiên) ក្រមួនស ជារ៉ាត់យ៉ា (Rạch Giá) ឃ្លាំង ជាសុកត្រាំង (Sóc Trăng) ពលលាវ ជាបាកលីវ (Bạc Liêu) និងទឹកខ្មៅ ជាកាម៉ាវ (Cà Mau)។
ក្នុងសម័យដែលយួន តាំងខ្លួនជាអាណាព្យាបាលរបស់ខ្មែរនេះដែរ ពួកគេមិនត្រឹមតែផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះខេត្ត និងតំបន់ខ្មែរនៅកម្ពុជាក្រោមទៅជាឈ្មោះយួន ប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែឈ្មោះតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ឯណេះ ក៏យួន បានផ្លាស់ប្ដូរមួយចំនួនដែរ។ ឧទាហរណ៍ ភ្នំពេញ គេហៅថា ណាំយ៉ាង (Nam Vang) ឧត្តុង្គ ទៅជាបាក់កូណាម (Bac Co Nam) ខេត្តកំពត ទៅជាកឹងវ៉ូក (Can Vot) ព្រៃវែង ទៅជាឡាវេន (La Ven) លង្វែក ទៅជាឡូវៀត (Lo Viet) និងសំរោងទង ទៅជាឡុងតូង (Long Tong)។ល។
លើសពីនេះ ដើម្បីងាយស្រួលសម្គាល់ និងងាយស្រួលគ្រប់គ្រងខ្មែរ អធិរាជយួនអណ្ណាម ឈ្មោះ យ៉ាឡុង (១៨០២-១៨២០) និងមេដឹកនាំយួន បន្តបន្ទាប់មកទៀត បានបង្ខំខ្មែរឲ្យប្ដូរត្រកូលរបស់ខ្លួន ហើយប្រើត្រកូលរួមគ្នាទៅតាមខេត្ត និងតំបន់នីមួយៗ។ ត្រកូលទាំងនោះរួមមាន ថាច់ (Thach) សឺន (Son) គៀន (Kien) គីម (Kim) ចៅ (Chau) យ៉ាញ់ ឬដាញ់ (Danh) កាវ (Cao) និងដាវ (Dao)។ ត្រកូលយ៉ាញ់ ឬដាញ់ ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ខ្មែរនៅខេត្តក្រមួនស ត្រកូល ថាច់ គីម សឺន គៀន សម្រាប់ខ្មែរនៅខេត្តព្រះត្រពាំង ខេត្តឃ្លាំង ខេត្តពលលាវ និងខេត្តទឹកខ្មៅ ត្រកូលកាវ សម្រាប់ខេត្តរោងដំរី និងត្រកូលដាវ សម្រាប់ខេត្តព្រែកឫស្សី។ ដោយឡែក សម្រាប់ខេត្តមាត់ជ្រូក ត្រកូលចៅ ត្រូវបានប្រើសម្រាប់បុរស ចំណែកស្ត្រីវិញ គេប្រើត្រកូលនាង (Neang)។
ក្រៅពីនេះ ក៏នៅមានត្រកូលមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែរ ដូចជា លី (Ly) យៀប (Diep) លឹម (Lim) តាំង (Tang) ញឹង (Nhan) ហ្វឹន (Huynh) ត្រឹង (Tran) ង៉ូ (Ngo) តូ (To) យឿង (Duong) និងលូ (Luu)។
«ភ្លេង»
នៅក្នុងកម្មវិធីផ្សាយលើកក្រោយ លោក យាង សុជាមេត្តា នឹងរាយការណ៍ជូនអំពីប្រវត្តិនៃការបាត់បង់ទឹកដីកម្ពុជាក្រោមនេះបន្តទៀត៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។