Хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан "қош тил" да оқутушиниң маһийити немә?


2007.03.07

qosh-til-200.jpg
2006 – Йили 13 – өктәбир күни хотәндики бир қош тиллиқ толуқсиз оттура мәктәптики уйғур оқуғучилар уйғур тили дәрси аңлимақта. Қош тиллиқ мәктәпләрдә уйғур тилиниң ишлитилиши пәқәт уйғур тили дәрси биләнла чәкләнмәктә. AFP

Хитай һөкүмитиниң уйғур миллий маарипида қош тиллиқ маарип сияситини рәсмий йүргүзүшкә башлиғанлиқиға 20 йил болди. Бу мунасивәт билән нөвәттә, хитай һөкүмитиниң башқурушидики ахбарат вастилирида хитайниң уйғур елидә қош тиллиқ маарип сиясити һәққидики тәшвиқатлар күчәймәктә.

Қош тил маарипи тәшвиқати күчәйтилмәктә

Болупму бейҗиңда икки йиғинниң ечилиши билән уйғур ели вәкиллириниң хитай мәркизи һөкүмитиниң қош тиллиқ маарипни күчәйтишни тәләп қиливатқанлиқи асасий тема қилинған хәвәрләр берилишкә башлиди. Бу һәқтә уйғур ели хәвәр ториниң -7 март күни елан қилиған хәвиридә көрситишичә, бейҗиңда ечиливатқан хәлқ вәкилләр қурултийиға барған уйғур вәкилләр, йәниму көп аз санлиқ милләт оқуғучилириға хитай өлкилиридә оқуш пурситини яритип бериш, қош тиллиқ оқутқучиларни тәрбийиләшни күчәйтиш, қош тиллиқ оқутуш қәдимини йәниму тезлитиш дегәнгә охшаш пикирләрни бәргәникән.

Тәңритағ тор бетидә йәнә "қош тил" да оқутуш хизмити тоғрисида 8 соал? дегән темида хитайниң қош тиллиқ маарип сияситини шәрһилигән мәхсус бир мақалә елан қилинди.

Гәрчә мәзкур мақалидә хитайниң қош тиллиқ оқутуш сияситигә тәбир берип "қош тилда оқутуш" аз санлиқ милләт мәктәплириниң аз санлиқ милләт тили вә хәнзу тилида оқутушни тәшкилләштики бир хил оқутуш шәклини көрситиду, қош тилда оқуш, ана тилни яхши өгиниш асасида хәнзу тилини игиләш дегәнликтур "дейилгән болсиму, әмма әмәлийәттә уйғур мәктәплиридә қоллиниватқан бу хил қош тил маарипи қәдәмму ‏- қәдәм пәқәт хитай тилини асас қилған маарип әндизисигә айлинип қалмақта.

Мақалидә йәнә көрситилишичә, хитай һөкүмити қош тилда оқутушниң узун муддәтлик истиратегийилик вәзипә икәнликини оттуриға қоюп, бу бир түрлүк узун муддәтлик хизмәт, бирдинла нәтиҗә чиқарғили болмайду, 10 йил, 20 йил, 30 йил һәтта униңдин узун вақит кетиши мумкин, шуңа қош тиллиқ оқутуш хизмитини илгири сүрүш керәк, буни ишқа ашурушта узун муддәт җәңгә атлинидиған тәйярлиқ болуш керәк" дәп тәкитлигән.

Уйғурлар "қош тол " маарипиниң уйғур маарипини хитайчилаштуруш икәнликини илгири сүрмәктә

Йәни хитай дәсләптә аз санлиқ милләт мәктәплиридә хитай тили дәрсликидин ибарәт пәқәт бирла дәрс тил дәрси сүпитидә хитай тилида оқутулуп башқа барлиқ дәрсләр шу аз санлиқ милләтниң ана тилида оқутулуп кәлгән болса нөвәттә дәл әксичә һаләткә келип, бирла тил әдәбият дәрси яки ана тил дәрси намида бир яки бир нәччә қошумчә дәрслик ана тилида оқутулуп башқа барлиқ дәрсләр хитайчә оқутулмақта.

Шуңа уйғур маарипчи шундақла бир қисим уйғур зиялийлири хитай ейтиватқан "қош тил" да оқутушниң маһийити әмәлийәттә хитайчә оқутуш йәни уйғур маарипини "хитайчилаштуруш" дәп баһа бәрмәктә. Бу һәқтә илгири уйғур елидә он нәччә йил маарип сепидә оқутқучи болуп ишлигән, йеқинда америкиға келип йәрләшкән уйғур зиялийси елшат әпәндиниң көз қарашлирини алдуқ: гәрчә хитай һөкүмити аз санлиқ милләтләргә қош тиллиқ маарипни елип бериш, аз санлиқ милләт ишлирини тәрәққий қилдурушта, һәр қайси милләтләрниң гүлләп тәрәққий қилишиға, аз санлиқ милләт маарип сүпитини өстүрүшкә пайдилиқ, милләтләр оттурисида мәдәнийәт алмаштурушқа пайдилиқ дәп көрситиватқан болсиму, әмма уйғур зиялийлири, хитайниң қоллиниватқан нөвәттики аталмиш қош тиллиқ маарип сияситиниң әмәлийәттә уйғур мәдәний маарип тәрәққиятиға әслигә кәлтүргүсиз чекиниш елип келиватқанлиқини оттуриға қоймақта. Узундин буян уйғур маарип тәрәққияти һәққидә мулаһизә йүргүзүп келиватқан канададики уйғур зиялийлиридин мәмәт тохти әпәнди бу һәқтә өз көз қарашлирини оттуриға қойди.

Аз санлиқ милләт тиллири нөвәттики илим һәм учур тәрәққиятиға йетишәлмәй қалди дегәндәк сәпсәтиләрни оттуриға қойған хитай даирилири йәнә, уйғур елидә немә үчүн қош тилда оқутушниң күчәйтип елип берилишиниң зөрүрликигә тәбир берип "хәнзу тилини өгиниш, илғар пән ‏- техника билимлирини қобул қилиш алақичиси қораллири, учур техникилирини игиләштики муһим көрүк, һазир хитай тили дунядики 6 чоң тилниң бири болуп қалди, хәнзу тилини өгәнмигәндә мәмликәткә һәтта дуняға йүзләнгили болмайду " дәп тәкитлигән.

Уйғур зиялийлири һечқачан маарипта башқа тилларниму өгинишни рәт қимайду. Җүмлидин хитай тили өгинишни қарши алиду, әмма уларниң тәкитләватқини, ана тилни асас қилған һалда хитай тилини вә башқа тилларни өгиниш. Әмма хитай һөкүмитиниң йүргүзүватқан сиясити пәқәт хитай тилинила мәркәз қилип уйғур вә башқа аз санлиқ милләт тиллирини инкар қилиш һәтта пәйдинпәй йолдин қалдуруш болғанлиқи үчүн бу хил аталмиш "қош тил" да оқутуш аз санлиқ милләтләрдә шәксиз қаршилиқ һәмдә наразилиқларни мәйданға кәлтүрмәктә.

Уйғур зиялийлири бирдәк хитай һөкүмити атақта" қош тил" әмәлийәттә болса пәқәт хитай тилидин ибарәт бир тилни асас қилған маарип әндизисини қоллинишқа һәрикәт қилмақта. Дәп баһа бериду. (Гүлчеһрә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.