Qosh tilliq ma'aripmu yaki bir tilliq ma'aripmu?


2006.11.06
xinda-xitay-tili-200.jpg
"Shinjang uniwérsitéti" ning bir témigha ésilghan teshwiqat taxtisi. Üstidiki qurda "dölet bayriqini söyüp, dölet shé'irini oqup, putun'ghu'ada sözlisheyli" dégen sözler, astidiki qurda "ürümchi sheherlik til – yéziq xizmiti komitéti nazaretchilikide yasaldi" dégen sözler yézilghan.

Tengri tagh torining uchuridin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonluq ma'arip komitétining partiye guruppisining bashliqi jaw déjung nöwette, pütün aptonom rayon boyiche qosh tilda ders ötilidighan siniplarning 5000 gha, oqughuchi sanining 150 ming etrapida ikenlikini bildürgen bolup, qosh tilini yolgha qoyushta ürümchi shehiri aldinqi orunda turidiken.

Qosh tilliq sinaq siniplirining sani tiz ashmaqta

Hazir ürümchi shehiridiki ottura –bashlan'ghuch mekteplerdiki qosh tilliq sinaq siniplirining sani 222 ge oqughuchi sani 7600 ge yetken. Uningdin bashqa yene xitaylar bilen Uyghurlarning birlikte oquydighan "milliy-xenzu qoshma mektepliri" ning sani köpiyip, 100 ge yetken.

Xitay axbarat wasitilirining buningdin bir qanche kün ilgiri bergen xewiride mekteplerdiki qosh tilliq ma'aripini yükseldürüsh üchün xitay bolmighan oqutquchilarni mexsus xitay tilida terbiyilesh programmisini yolgha qoyup, terbiyilinidighan oqutquchilarning burunqi yash cheklimisi 35 yashtin 40 yashqa kötürülgenliki élan qilin'ghan idi.

"Qosh til ma'aripi" emeliyette xitay tili ma'aripi

Inkaslargha qarighanda, "qosh tilliq ma'arip "siyasiti peqet xitay emes milletlerge qaritilghan bolup, bu atalghu burunqi "milliy ma'arip" atalghusining ornini igileshke qarap yüzlen'gen. Xitay hökümet axbarat wasitiliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, milliy – xenzu qoshma mektepliridiki Uyghur siniplirida dersler xitay tilida ötülüshke buyruq bérilsimu, lékin xitay baliliri oquydighan siniplargha xitay hökümiti özi étirap qilghan Uyghur aptonom rayonining resmiy tili hésablinidighan Uyghur tili dersi kirgüzülmigen.

Uyghur élidin kelgen, amérikidiki ismini ashkarilashni xalimighan melum bir yuqiri derijilik ziyaliyning éytishiche, Uyghur élide yürgüzülüwatqan qosh tilliq ma'arip dégini emeliyette xitay tilliq ma'ariptin ibaret bolup, buningda Uyghur mekteplirining pütünley xitay tilida ders ötülüshi, til-edebiyat dersidin bashqa barliq tebi'iy pen hem ijtima'iy pen derslirining xitay tilida oqutulushini emelge ashurush nezerge élinidiken. Xitay tilida ders ötelmeydighan oqutquchi layaqetsiz hésablinipla qalmastin hetta xizmitidin ayrilip qélishimu mumkin iken.

Uyghur aptonom rayoni kommunistik partkom sékritari wang léchüen we mu'awin sékritari nur bekri qatarliqlar qosh tilliq ma'aripni küchlük teshebbus qiliwatqan bolup, yéqinda wang léchüen "milliylarning xenzu tili bilmise ishqa orunlishalmaydighanliqi, buninggha bashqa amal yoqliqini" ashkara otturigha qoyup, qosh tilliq ma'aripni kücheytishni tekitligen idi.

Kanadadiki Uyghur ziyaliysi exmetjan osmanning qarishiche, xitay qosh tilliq ma'aripining tüp meqsiti, Uyghurlarni öz örp-adetlirini untuldurup, éngi özgertip, axirida assimilyatsiye qilishtin ibaret.

Qazaqistan hökümiti Uyghur ma'aripigha yol qoymaqta

Uyghur élidiki qosh tilliq ma'arip mesilisige nisbeten qazaqistandiki Uyghur ziyaliyliridin biri, qazaqistan penler akadémiyisi sherqshunasliq institutining ghoja exmet sadwaqosop namidiki Uyghurshunasliq merkizining yétekchi ilmiy xadimi, til-edebiyat penliri doktori dilinur qasimowa xanim özining Uyghur élide élip barghan tekshürüshliri asasida inkas bildürüp, "Uyghur aptonom rayonida qosh tilliq ma'arip emes belki xitay tilidila oqutush telep qilinidighan bir tilliq ma'arip yolgha qoyulush teshebbus qilinmaqta" dédi.

Uning qarishiche, qazaqistan bilen xitayning milliy ma'arip siyasitide ortaqliq we perqliq terepler mewjut bolup, qazaqistan hökümiti Uyghur mekteplirige nisbeten qosh tilliq ma'arip siyasiti yürgüzmigen. Uyghur mektepliride barliq dersler peqet Uyghur tilida oqutulidu. Qazaq tili, rus tili qatarliqlar peqet bir ders supitide ötülidu.

Qazaqistan hökümiti Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerge nisbeten peqet qazaq tilidila oqushi kérek deydighan ölchemni qoymighan bolsimu, buning eksiche Uyghurlar qazaqistan hökümitining til –yéziq, ma'arip siyasitini özlikidin qollap, qaysi tilda ma'arip terbiyisi körüshni özliri beligileydiken.

Qazaqistanda resmiy melumatlar boyiche 300 ming etrapida Uyghur yashaydu. Qazaqistanda Uyghur zamaniwi ma'aripining peyda bolghanliqigha 100 yildin ashqan bolup, meyli mustebit dep tenqidliniwatqan sowét ittipaqi dewri bolsun we yaki hazirqi qazaqistan bolsun bu ikki hökümetning hemmisi Uyghurlarning milliy ma'aripigha yol qoyghan hem ehmiyet bergen. Uyghurlarni rus tilida yaki qazaq tilida ma'arip terbiyisi "al dep" mejburlimighan.

Qazaqistan Uyghurliri qaysi tilda oqushni mejburiy emes belki ixtiyari tallaydu

Nöwette, qazaqistanda 60 gha yéqin Uyghur mektipi mewjut bolup, bu mektepler qazaqistan ma'arip ministirliqi teripidin bashqurulidu. Qazaqistan Uyghurliri bazar igilikining éhtiyaji üchün yalghuz öz ana tilida oqupla qalmastin, belki yene dölet tili bolghan qazaq tili, milletler ara til rus tilini hemde xelq'araliq til supitide in'gilizche yaki bashqa bir yawropa tilini öginidiken. Shundaq bolghanda, ularning köpinchisi töt tilliq bolup yétishidiken. Dilinur qasimowaning éytishiche, bu ehwal dölet siyasiti teripidin emes belki puqralarning özlirining erkin tallishi astida meydan'gha kelgen.

Tengri tagh torining xewirige qarighanda, xitay hökümiti besh yil ichide 400 milyon yu'en meblegh sélip, aqsu, xoten, qeshqer, ili qatarliq wilayet hem oblastlardiki 1009 mektepte qosh tilliq oqutushni emelge ashurmaqchi. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.