Xitay we Uyghur élide sawatsizlar sani yenimu köpeymekte


2007.04.02

qosh-til-200.jpg
2006 – Yili 13 – öktebir küni xotendiki bir qosh tilliq toluqsiz ottura mekteptiki Uyghur oqughuchilar Uyghur tili dersi anglimaqta. Gerche xitay hökümiti 12 yilliq mejburi ma'aripni tekitlep kelgen bolsimu, mekteplerge tölinidighan her xil oqush chiqimliri kishilerni balilirini oqushqa ewetishtin yaltaytmaqta. AFP

Gerche xitay hökümiti xitaydiki sawatsizliq mesilisini hel qilish heqqide nurghun küch serp qiliwatqandek körünsimu, xitay ma'arip ministirliqining yuqiri derijilik bir emeldari xitaydiki sawatsiz qalghanlar sanining yéqinqi bir nechche yildin buyan azaymastin belki yenila izchil halda örlewatqanliqini ashkarilighan. Xitay ma'arip ministirliqining yuqiri derijilik bu emeldarining bildürüshiche, 2005 ‏- yili axirida, xitaydiki sawatsiz kishilerning omumiy sani 116 milyon'gha yetken bolup, eslidiki sandin 30 milyondin artuq éship ketken؛ shundaqla hazir dunyada hindistandin qalsa, xitay sawatsizlar sani eng köp bolghan dölet bolup hésablinidiken.

Xitayning sawatsizliqni tügitish üchün serp qiliwatqan puli bekla yétersiz

Xitay ma'arip ministirliqining sawatsizliq mesilisige mes'ul bölüm mudiri gaw shögüy "hazir bizdiki sawatsizliq mesilisi peqet ma'arip mesilisi emes, belki ijtima'iy mesilige aylandi. Mezkur mesilining jem'iyetke bolghan tesiri bekmu zor" dep körsetti.

Gaw shögüy sözide yene, sawatsizliq mesilisining rayon xaraktérlik mesilige aylan'ghanliqini hemde gherbiy rayonlargha qarighanda sherqiy rayonlardiki sawatsizlar sanining téximu téz köpiyiwatqanliqini körsetti. Uning bildürüshiche, gerche xitay hökümiti 2005 ‏- yiligha qeder 10 milyon'gha yéqin ademni sawatsizliqtin qutquzup qalduq dégen bolsimu, xitay hökümitining sawatsizliq mesilisini hel qilish üchün ajratqan meblighi peqet 8 milyon xitay puli bolup, kishi béshigha aran 8 pungdin toghri kélidiken.

Bundin ilgiri birleshken döletler teshkilati xitay hökümitini 2015 - yilighiche, sawatsizlar sanini 50% töwenlitishke ündigen. Lékin bir qisim xitay ziyaliyliri " xitay hazirqi bu xil halette 2015 ‏- yiligha barghanda, hergizmu birleshken döletler teshkilati teripidin bérilgen bu wezipini orundiyalmaydu" dep bildürmekte.

Uyghur ziyaliylirining qarashliri

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur ziyaliylirimu, sawatsizliq heqqidiki ölchem mesilisi shundaqta xitay we Uyghur élidiki sawatsizliq mesilisi heqqide toxtilip, öz köz- qarashlirini bildürmekte.

Radi'omizning ziyaritini qobul qilghan kanadadiki Uyghur ziyaliysi muhemmet toxti ependi xitay we Uyghur élidiki sawatsizlar sanining künséri küpiyip kétiwatqanliqi heqqide toxtilip, qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghur ziyaliysi muhemmet toxti ependi söhbet jeryanida xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'aripning Uyghur medeniyitini we Uyghur tilini yoq qilish bilen bir waqitta, Uyghur ewladlirini melum jehette sawatsiz qilip yétildüridighanliqini tekitlidi.

Yéqinda amérikigha kelgen ismini melum qilishni xalimighan bir Uyghur ziyaliy ayal Uyghur élidiki sawatsizliq mesilisi yeni xitay ma'arip sistémisining Uyghur ma'aripigha ekiliwatqan apet xaraktérlik tesiri heqqide toxtilip, öz köz qarashlirini ipadilidi. (Méhriban)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.