Муқам һәққидә муңлар


2005.12.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
amannisaxan-heykel.jpg
Аманнисаханниң йәкән наһийисидики һәйкили.

Уйғурларниң қиммәтлик мәдәний мираслиридин болған нахша -усул, музика зич бирләшкән унверсал сәнәт қамуси муқамлар, уйғурларниң сәнәт өрүп адәтлириниң системилашқан муҗәссими. Шуңиму уйғур бар йәрдә муқам бар, муқам бар йәрдә уйғур бар дегән соз, мана бу муқамларниң уйғур миллитиниң роһитиниң типик бәдии көрүниши икәнликини испатлап бәрсә керәк.

Бүйүк уйғур 12муқаминиң тарихидики мөҗизиләр

Уйғур 12 муқами әсәрләр бойи уйғур хәлқ арисида ағзаки һаяти күчини сақлап кәлгән. 16 - Әсирдә мәшһур муқамшунас ханиш аманниса хенимниң әл ичидә муқамларни йиғиши, бу бүйүк музика қамусиниң тунҗи мукәммәл рәтлиниши һесаблиниду. Униңдин кейин, муқам устази турди ахун акиниң орунлиши билән 1951 - йили һәмдә 1954 -йиллири уйғур 12 муқами қайта рәтлинип нотиға елинди, шундақла 1961 - йили композитор муқамшунас зикри әлпәттар вә вән тоңшуларниң әмгики билән муқамниң тунҗи нота нусхиси елан қилинди.

Муқам әҗдадлириниң төһпилири билән бизгичә йетип кәлгән 12муқам йеқинқи йиллардин буян мәхсус қамус һәмдә VCD пиластинкилириниң тарқитилиши билән шәкли җәһәттә техиму такамуллишип җулаланди.

Йеқинда, йәни 25 - ноябирда уйғур 12 муқами һәмдә долан муқаминиң бирләшкән дөләтләр тәрипидин " инсанларниң ағзаки вә ғәйри маддий мираслири "тизимликигә киргүзүлгәнлики уйғурларни техиму сөйүндүрди.

Муқамлар йәниму чоңқур тәтқиқ қилишқа муһтаҗ

karushang-axunum.jpg
Мәшһур муқамшунас карушаң ахунум.

Әмма уйғур 12 муқам тәтқиқатчилири һәмдә уйғурлардин игилишимизчә, 12 - муқам һәмдә долан муқамлири бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин қоғдилидиған мираслар қатариға киргүзүлгән болсиму, әмма бу шәкилсиз мәдәний мираслар варисларниң аз болиши, омумлишиш даирисиниң барғанчә тарийиши шундақла ят мәдәнийәтләрниң бесими, мәхсус тәтқиқат хадимлириниң кәм болиши қатарлиқ әмилий мәсилиләргә дуч кәлмәктә икән.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған уйғур килассик әдәбият һәмдә 12 муқам илмий җәмийитиниң даимий һәйәт әзаси тилшунас, алим имин турсун әпәнди, 12 муқамниң хәлқаралиқ қоғдилиш катогорийисигә киргүзүлгәнликидин мәмнун болғанлиқини, әмма бу бүйүк мәдәнийәт мирасни қоғдашта йәнила нурғун хизмәтләрниң ишлиниши зөрүр икәнликини билдүрди.

Долан юртида шадлиқ

Долан муқамлири асасән қәшқәрниң мәкит, маралбеши ақсу ават һәмдә тарим бойидики бәзи наһийә базарларда аммиви мәшрәп паалийәтлириарқилиқ җанлиқ сақлинип кәлмәктә. 25 - Ноябирда уйғур 12 муқами билән тәң долан муқаминиңму бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин қоғдилидиған ағзаки вә ғәйри маддий мираслар түригә киргүзүлиши, қенида сәнәт урғуп туридиған, шатлиқини, қайғусиниму муңлуқ муқам билән ипадиләп яшап кәлгән долан деһқанлирини аләмчә шатлиққа салди.

Муқамлар узақ тарихтин буян уйғур хәлқиниң турмуши һәм роһийитигә сиңип кәткән. У охшимиған тарихий дәвирләрдә уйғурларға мәниви қуввәт һәм естетик зоқ беғишлап кәлгән. Шуңа улар бу қиммәтлик байлиқини қәдирләйду һәм униң әвладму әвлат давам етишини күтиду. (Гүлчеһрә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.