Уйғур мәдәнийәт саһәсидә йәнә бир "ваң лобиң" йетишти


2007.04.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

kiyim-ussul.jpg
2006 – Йили 24 – өктәбир күни бир уйғур қизи бейҗиңниң нюҗйе мәсчитиниң алдида роза һейтни тәбрикләп өткүзүлгән паалийәттә әнәниви уйғур кийимлири билән уссул ойнимақта. AFP

Йеқинда бейҗиңда өткүзүлгән хәлқара кийим- кечәк һәптилик көрикидә уйғур, қазақ, таҗик қатарлиқ милләтләрниң әнәнивий кийимлири асасида лайиһәләнгән " йипәк йоли җәзбидар либаслири" кийим пасунлири,кийим лайиһәләш саһәси һәмдә мәтбуатниң диққитини тартқан. Бу кийимләр уйғур ели һәрбий сәнәт өмикиниң кийим лайиһәлигүчиси сун шиучиң лайиһәлигән кийимләр намида сәһнидә көрситилгән. Бу кийим пасунлириниң бәзилири уйғур вә башқа милләт әнәнивий кийимлириниң ғәйри заманивийлашқан шәкли болған болса, көп қисми уйғур миллий әнәнивий кийим пасонлириниң әйнән көчүрүлмиси иди.

Мәзкур кийим пасонлири хитайниң һәр қайси тор бәтлиридә елан қилинғандин кейин, уйғурлар арисида зор ғулғула қозғиған болуп, уйғур мутәхәссислири башқа милләтләрниң миллий мәдәнийитини сүйистемал қилиш җәһәттә хитай кийим лайиһәлигүчиси сун шиучиңниң, нахша оғриси дәп нам алған ваң лобиңдин пәрқләнмәйдиғанлиқини илгири сүрмәктә. Мухбиримиз гүлчеһрәниң зияритини қобул қилған кийим лайиһәлигүчи сун шиучиңму өз кәспидә ваң лобиңниң аз санлиқ милләт мәдәнийитидин иҗадий пайдилиниш роһини өлгә қилғанлиқини тилға алди.

Сөһбәт мәзмунлири диққитиңларда :

яхшиму сиз ? сун шиучиң ханиммусиз? ‏- шундақ. ‏- Мән америка әркин асия радиоси мухбири болимән. Сиз лайиһәлигән кийим пасунлири хәлқаралиқ кийим һәптиликидә көрситилип алқишқа еришипту, бирәр әсириңиз нәтиҗә қазандиму? ‏- мән лайиһәлигән кийим пасунлириға һазирчә бирәр мукапат берилмигән болсиму, әмма бу қетим бейҗиңдики хәлқаралиқ сәһнидә "йипәк йоли җәзбидар либаслири" намида көрситилгән кийим кечәкләр һәммидин юқири баһаға еришти, һаяҗинини қозғиди һәмдә ахбарат саһәсиниму өзигә җәлип қилди, һазир қайсила тор бәткә кирип "силу нишаң" дегән хәтни басса бир мунчә мақалә вә мунасивәтлик материяллар чиқиду. ‏-Ундақта маңа бу кийим пасонлири көрситилишигә " йипәк йоли либаслири" дәп нам беришиңиздики сәвәбни чүшәндүрүп бәргән болсиңиз? ‏- силу нишаң дики нишаңниң мәниси ләрзан гүзәл либас дегән мәнидә, йипәк йолидики либас дәп нам беришимдики сәвәб, башқа җайларниң кийимлиридин пәрқлиқ болсун дедим, чүнки йипәк йоли асасән бизниң шинҗаңни йәни ғәрбий диярни көрситидиған болғачқа бу кийим кечәкләрдә асасән ғәрбий диярдики һәр милләтләрниң кийим мәдәнийитиниң алаһидиликини гәвдиләндүрмәкчи идим. ‏- Сиз өзиңизниң миллити немә? ‏- мән хитай миллитидин . - Бу сизниң биринчи қетим дуня кийим пасонлири көрикигә қатнишиңизму? ‏- шундақ тунҗи қетимлиқи шундақла шинҗаңдики аз санлиқ милләт кийимлириниң тунҗи қетим дуня кийим кечәк пасонлириниң сәһнисигә чиқиши һесаблиниду. ‏-Сизниң кийим лайиһиләш кәспигә киришкиниңизгә қанчилик вақит болди? ‏- йигирмә йил болди, әсли мән сәһнә кийим лайиһилигүчиси идим . Асасән сәһнә һәмдә кечилик мурасим кийимлирини лайиһилигән. Мода кийим лайиһисини -2001 йилидин башлидим десәм болиду . Йәни шу тунҗи нөвәтлик үрүмчи йипәк йоли хәлқара кийим кечикләр йәрмәнкисидин башланди. ‏- Һазир өзиңизниң намида мәхсус кийим кечәк шеркитиңиз барму? ‏- мән өзәмниң исмини тавар маркиси сүпитидә әнгә алғузған, мән лайиһилигән кийимләрни мениң " суншиучиң дегән исмимниң енглизчә һәрп тә йезилиши бойичә һәр қандақ завут карханиларда заказ қилдуралаймән. Бу қетим хәлқаралиқ кийим кечикләр көрикигәмениң җәми 116 әсирим қатнаштурулди,көп қисми уйғурларниң әнәниви кийиниш адәтлирини асас қилған . Һәмдә қазақ һәмдә таҗик татарларниң бәзи кийиниш адәтлири сиңдүрүлгәнлириму бар. ‏- Ундақта сиз хәлқаралиқ кийим пасунлири сәһнисидә бу кийим пасонлириниң уйғурларға хас икәнликини тонуштурдиңизму? ‏-яқ . Чүнки көрәккә қоюлған бу кийим пасонлири нәччә бөләккә бөлүнгән, мән бу кийим пасунлириға өзәмниң бу диярда яшаш җәрянида милләтләр мәдинийитигә болған чүшәнчәм һес қилғанлиримни сәнәт шәклидә тәдбиқлиған һалда юғуривәткән.Мән бу аз санлиқ милләт кийим пасонлирини, шинҗаңдики һәр қайси милләтләрниң әнәниви кийим мәдинитигә тәқлиди варслиқ қилиш асасида иҗад қилдим десәм болиду. Мән бу җәрянда көп турмуш өгәндим нурғун җайларда зиярәттә болдум, мәсилән әтләстин ибарәт уйғурларниң типик әнәниви кийим тикиш хам материялидин пайдилинип, өз иҗадийитимдә, уйғурлардики бир хил өзгичә шох рәң туйғуси билән гүзәллик иссититик туйғуни ипадиләп бәрдим . Йәнә мәсилән кирийиниң кичик тәлпикини дунядики әң кичик баш кийими дийишкә болиду, у җайдики уйғурларниң кийимдә түнниң қараңғулуқини, өлүмни ипадиләйдиған қарар рәң билән дәл униң әкси болған күндүзниң һәмдә роһи әркинлик, үмидниң бәлгиси болған көк рәңниң бирләштүрүлүши мени һәқиқәтән қайил қилди. Һәқиқий гүзәллик, чоңқур мәдәнийәт арқа көрүниши,хас истетик туйғуси болалиған милләтла бу қарму қарши рәңләрни өзиниң кийимидә дадиллиқ һәм әпчиллик билән бирләштүрәләйду . Мән бу хил кийиниш адитини һазирқи заман кийим пасониға өзләштүрдүм . Мән иҗадийитимдә мушуниңға охшаш өтмүш билән һазирни һәм кәлгүсини бирләштүрүп әкс әтүргиним үчүн мушундақ инкасқа еришти дәп қараймән. ‏- Сиз уйғур елидин чиққан бир кийим лайиһилигүчиси болуш сүпитиңиз билән, шинҗаңда бу саһәниң тәрәққият әһвалиға қандақ баһа берисиз? ‏- шинҗаң наһайити мол кийим кечәк лайиһиси мәнбәлиригә игә, әмма шинҗаңда бу кәсипниң тәрәққияти йәнила хитайниң башқа өлкилиригә қариғанда наһайити аста . Болупму кийим лайиһиләш кәспи хадимларниң йетишиши кәмчил болмақта . Әмма биздә мол мәдәнийәт мәнбәси бар . Бу саһә йәнила йетиштүрүшкә муһтаҗ. ‏- Сиз аз санлиқ милләт кәспи кийим лаһилигүчиләрниң әһвалиға қандақ қарайсиз? ‏- шинҗаңда аз санлиқ милләт кийим кечәк лайиһиләш кәспидә хадимлар йетишип чиқиватқан болсиму әмма уларниң көпинчиси пәқәтла сәһнә кийимлири яки миллий өрүп адәт кийимлирини ишләш биләнла чәклинип қалмақта, мениңчә бу миллий әнәниликни һазирқи заман мода пасонлириға маслаштуралайдиған һәр җәһәттә такамуллашқан сәвийилик кийим лаһгилигүчи һәм устилири йетишип чиқиши керәк. Лекин ишинимәнки мән биринчи қәдәмни бастим арқамдин йертишиватқанлар чоқум чиқиду. Шинҗаңниң кийим кечәклири өзиниң хаслиқи билән чоқум җоңгониң һәтта хәлқараниң сәһнилиридә парлайду. Биздә кийим кечәк лайиһиләш җәмийити қурулди, бундин кейин бу саһә техиму кәспилишип илгирлиши мумкин, әмма хәлқаралиқ сәвийигә еришип үчүн кийим лаһилигүчилиримиз унверсал билимләргә игә болуши хәлқниң турмушиға йеқинлишиши, базарға йүзлиниши керәк. Әгәрдә кәспи җәһәттә чоңқур билимгә игә болмиғанда гәрчә уларда яхши бир идийә болсиму әмма уни мувәппәқийәтлик ипадиләп берәлиши натайин. - Сиз аз санлиқ милләт кийимлиридин өлгә елип кийим лайиһиләш җәрянида қайси милләтниң кийимини һәммидин бәк яқтурисиз? ‏- һәммә милләтләрниң өзиниң хас алаһидиликлири бар шуңа һәммисини яқтуримән. Мән шинҗаңдики милләтләрниң мушу алаһидә гүзәл кийиниш алаһидиликлириниң париждики дуняви кийим пасонлири қатарида сәһнигә чиқишини үмид қилимән шундақла шуниң үчүн тиришиватимән . Мениңчә бу һәр қандақ кийим лайиһилигүчиниң арзуси. ‏- Сиз бу қетимлиқ хәлқаралиқ кийим кечикләр һәптилик көрикидә яхши нәтиҗә һасил қилғанлиқиңизни қайси тәрәптин дәп қарайсиз? ‏- мениңчә бу шинҗаңдики миллий мәдәнийәтләрниң ғәлибиси, чүнки уларда өзгичә хаслиқ бар, кишиләр дуня пасон сәһнисидә түрлүк заманиви пасонларни көп көргән болсиму әмма милләтләрниң бу хил әнәниви кийиниш адәтлири уларниң көз алдида башқичә туйғу бәрди, алаһидә гүзәллик туйғуси, бир хил охшимайдиған пәрқлиқ мәдәнийәт пуриқини һәс қилдурди, әлвәттә буни лаһилигүчиниң әмгикидин айрип қариғили болмайду. Худди ваңлобиң иҗадийитидә аз санлиқ милләтләрниң музикилирини чәтәчлләргә йәткүзүш шөһрәт қазанғандәк,мәнму бир күни аз санлиқ милләт кийим кечәк мәдәнийитини дуняға йәткүзүш билән бу саһәдә шөһрәт қазинишим мумкин.

Сун шиучиң уйғур аптонум райони һәрбий сәнәт өмикиниң кийим лайиһилигүчиси, у өлгә қилип ейтқан ваңлобиң болса, илгири шу сәнәт өмәкниң композитори, шундақла уйғур, қазақ, таҗик, татар қатарлиқ милләтләрниң хәлқ нахша музикилирини хитайчилаштуруп шундақла өзгәртип нотиға елип өз иҗадийити сүпитидә чәтәлләргә сетип, уйғур елидики милләтләр тәрипидин нахша оғриси дәп әйиблинип кәлгән хитай. У даванчиң дәп елан қилған әслидики уйғурларниң қәмбәрхан нахшиси, уйғурларни билмәйдиған әлләр арисида һазирға қәдәр ваңлобиң иҗадийити намида тарқилип кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.