Кироранни вәйран қиливатқан ким?


2007.12.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

4000YilliqOtuk-200.jpg
Германийиниң берлинда елип бериливатқан, 2007 -йили 14 - өктәбирдин тартип 2008 - йили 14 - январғичә давамлишидиған, "йипәк йолиниң әсли қияпити" намлиқ көргәзмидә көрситиливатқан, уйғур елиндин тәпилған, 4000 йиллиқ тарихқа игә, хурум өтук. AFP Photo

Хитай хәлқ күндилик гезити, тәңритағ тори қатарлиқ хитайчә нурғунлиған тор бәтләрдә сәйшәнбә күндин буян, илгири тарихта бир қетим ғайип болған кроран қәдимий шәһири нөвәттә адәмләр тәрипидин бузғунчилиққа учраш сәвәблик қайта йәр шаридин мәңгүлүк ғайип болуш гирдабиға келип қалғанлиқи һәққидә хәвәр һәм мулаһизиләр оттуриға чиқти.

Әҗиба, нәччә йүз километирлиқ қум бариханлириму, хитайниң ядикарлиқларни қоғдаш қанунлириму, дөләтлик қоғдилидиған бу қәдимий мәдәнийәт ядикарлиқ орниниң әсәбийләрчә аяқ асти қилинишиға сәвәб болуватқан ким? әслидә кроран қәдимий шәһәр харабисини башқурушқа мәсул чақилиқ наһийилик мәдәнийәт идариси башлиқи миң хәнгав һәр бир чәт әллик саяһәтчидин 10 миң йүән алғандин кейин, уларниң халиғанчә зиярәт қилишиға қоюп бәрмәктә икән. Тәәҗүплинәрлики, кроран қәдимий шәһириниң вәйранчилиққа учришиға йол қоюватқан миң хәнгав өзиниң мәсулийити һәм җавабкарлиқини тонуп йәтмәктә йоқ, әксичә пул елиш арқилиқ саяһәтчиләрни кирорәнгә киргүзүшни, бу мәдәний ядикарлиқ орнини қоғдашта, өз алдиға ойлап чиққан үнүмлүк мәбләғ һәл қилиш тәдбири дәп қарайду.

Кроран қәдимий шәһәр харабиси --- қиммәтлик мәдәний ядикарлиқ

Кроран қәдимий шәһәр харабиси, уйғур диярида яшап өткән қәдимқи заман инсанлириниң тарихини тепип чиқиш һәм уларниң мәдәнийитини тәтқиқ қилишта, инсанларни интайин қиммәтлик архилогийилик муһим маддий буюм һәм пакит билән тәмин әткән қиммәтлик мәдәний ядикарлиқ орни. Шундақла, қәдимқи әҗдадларниң, тарихниң шаһиди сүпитидә қум боранларғиму бәрдашлиқ берип нәччә миң йиллардин бери сақлинип кәлгән, йирақларға қәдәр ривайәт кәби даңқи кәткән бир сирлиқ җай шундақла, архилогийилик илмий тәтқиқат қиммитигә игә бибаһа музей.

Нөвәттә бу қәдимий шәһәр пүтүнләй вәйран болуш гирдабиға келип қалған, униңға тәһдит көрсәткән амил қум ‏- боран әмәс, яман тәбий шараитиму әмәс, инсан апити.

Гәрчә бу қәдимий шәһәр харабисиға "дөләт дәриҗилик қоғдилидиған мәдәнийәт ядикарлиқ орни, аяқ бесиш мәний қилиниду" дәп хәт оюлған йоған таш бәлгә қоюлған болсиму әмма, хитай хәлқ күндилик гезити мухбириниң мәзкур гезиттә елан қилған сүрәтлиридин, кроран қәдимий шәһәр харабисиға саяһәтчиләрниң үзүлмәй келип туридиғанлиқи уларниң харабилиққа әхләтләрни ташлап һәтта чоң ‏- кичик тәрәт қилип, бу қайта бәрпа қилғили болмайдиған тарих излири болған қәдимий шәһәр сепиллириниму ханивәйран қиливатқанлиқи көрүнүп туриду.

Хитай хәлқ күндилик гезити мухбириниң ашкарилишичә, һалбуки дәл бу хил қилмишларға йол қоюватқан киши болса, кироранни қоғдашқа бивастә мәсул қилип қоюлған, чақилиқ наһийилик мәдәнийәт идариси башлиқи миң хәнгав икән.

Игилишимизчә, миң хәнгав бәш йил илгири әскәрликтин алмишип,чақилиқ наһийилик мәдәнийәт идарисиға башлиқ қилип қоюлған,җуғрапийилик орни җәһәттин чақилиқ наһийисигә тәвә болған кроран қәдимий шәһәр харабисини қоғдаш дәл униң башқуруш даирисидики муһим хизмәттур.

Хәлқ күндилик гезитидә берилгән хәвәрдә дейилишичә, миң хәнгав кроран қәдимий шәһириниң вәйранчилиққа учришидики әң асаслиқ җавабкар болуп,йиллардин буян чәт әллик зиярәтчиләрдин он миң юән елип уларниң кроран қәдимий шәһәр харабисида ихтияри зиярәт қилишиға қоюп бериватқан икән.

Чақилиқ наһийилик мәдәнийәт идариси башлиқини зиярәт

Чақилиқ наһийилик мәдәнийәт идариси башлиқи миң хәнгавни телефон арқилиқ зиярәт қилдуқ. Униңдин хитай хәлқ гезитидә берилгән хәвәрдин униң хәвири бар ‏-йоқлуқини сориғинимизда у интайин раһәтсиз һалда хәвири барлиқини, әмма бу мәсилигә җаваб беришкә амалсизлиқини ейтип, нөвәттә бу мәсилини тәкшүрүп бир тәрәп қиливатимиз дәп мүҗимәл җаваб бәрди.

---Кроран қәдимий шәһири саяһәткә ечиветилдиму ?

---Техи ечилмиди, әмма алаһидә рухсәт билән кроран қәдимий шәһирини зиярәт қилишқа болиду, буниң үчүн дөләтлик һәм аптоном районлуқ мунасивәтлик орунларниң алаһидә рухсити болуши керәк. Шу рәсмийәтләр толуқ болса бизму йол қойимиз деди.

Биз униңдин саяһәтчиләрдин өз алдиға он миң юән елип кироранда саяһәт қилишиға йол қоюватқанлиқиға чүшәндүрүш беришни соридуқ. У нөвәттә кроран қәдимий шәһәр харабисини қоғдашқа дөләттин һечқандақ мәбләғ аҗратмиғанлиқи үчүн саяһәтчиләрдин пул елиш арқилиқ бу җайни қоғдаш хизмити қиливатқанларниң маашини һәл қиливатқанлиқини ейтти.

‏---Кроран қәдимий шәһригә наһийимиздинму үч йерим саәт машинилиқ маңғандин кейин киргили болиду, йол бәк яман, пули, машиниси барларла кирәләйду. Адәттә киридиғанлар тәтқиқатчилар вә пули бар саяһәтчиләр, тәтқиқ қилидиғанларға дөләттин вә аптоном район һәм наһийимизниң мунасивәтлик даирилири алаһидә рухсәт бәргәндин кейинла киришигә рухсәт беримиз. Пул елип киргүзүшкә кәлсәк, бу йәргә тәтқиқатчилардин башқа, бәзи чәт әлликләр өзликидин пул хәҗләп көргили келиду, биз бу саяһәтчиләрниң 10 миң йүән асарә әтиқә қоғдаш пули тапшурушни тәләп қилдуқ, лекин мәҗбурлимидуқ, өз ихтияри билән җуңгониң мәдәнийәт ядикарлиқлирини қоғдашқа азрақ болсиму пул чиқарса, бизму бу җайдики қоғдаш ишлиримизни йүрүштүрәләймиз.

---Бу хил тәдбирни қоллинип саяһәтчиләрдин пул еливатқиниңизға қанчә йил болди? бу җәрянда қанчә пул кирим қилғансиләр?

---Билмәймән хели йиллар болди, әмма унчә җиқ әмәс, бир йилда аран ондәк саяһәтчи келиду.

---Бу пулларни немигә ишләттиңиз?

‏ ---Мааш тарқаттим. Биз кроран қәдимий шәһәрни бирләшкән дөләтләр тәрипидин қоғдилидиған мәдәний ядикарлиқлар түригә киргүзүшни илтимас қилдуқ, техи тәстиқланмиди, гәрчә кроран қәдимий шәһәрни дөләт буйичә қоғдилидиған җай қилип нәччә йүз милйон йүән тәстиқлиған болсиму, техи бу мәбләғ йетип кәлмиди, җәрян кетиду, бәк аста, шуңа бизниң кроран мәдәний ядикарлиқларни қоғдаш понкитида хизмәт қилидиғанларниң маашлири уларниң машина кираси, май пуллирини өзимиз һәл қилишимиз керәк. Шуларға ишләттуқ. Пул алғандин кейин чәт әллик саяһәтчиләрни елип кәлгән саяһәт идарисиға талон кесип бәрдим.

---Сизниң өз алдиңизға пул елип саяһәтчиләргә йол бериватқанлиқиңиздин юқири дәриҗилик органларниң хәвири барму ‏- йоқ?

---Бизниңму бундақ қилғимиз йоқти, бирақ қийинчилиқ мәсилисини өзимиз һәл қилмисақ башқа амал болмиса, һазир булардин юқирниңму хәвири бар, барлиқ мәсилиләр тәкшүрүлүп һәл қилинмақчи.

---Йеқиндин буян кирорәнгә берип көрдиңизму? у җай кишиләр тәрипидин қаттиқ бузғунчилиққа учримақта икән, һәтта кишиләрниң әхләт ташлап таһарәт қилғанлиқини көргили болидикән?

---Һечқандақ бузулғини йоқ, өз петичә. У дегән қумлуқниң ичидики йирақ җай, нәччә саәтләп машинида олтурған һәр қандақ адәмниң тәрәт қилғуси келиду-дә, улар нәгә тәрәт қилсун әмисә? униң үстигә қәдимий шәһәргә киргәндин кейинки икки километирғичә юмшақ топилиқ, тәрәт қилған һалдиму қуруп йоқап кетиду, әхләтләрни болса, қоғдаш хадимлири көмүп бир тәрәп қилиду, мухбир шуниң алдида рәсим тартивапту.

---Немә үчүн һаҗәтханиға охшаш әслиһәләрни қурмидиңлар?

---Һаҗәтхана қурсақ болмайду, тәбий мәнзирилик муһитқа тәсир көрситиду. Бәлгилимиләрдә бу қәдимий ядикарлиқ орнида һәр қандақ имарәтниң болушини чәкләйду.

---Сизниң хәлқ гезити мухбириға " саяһәтчиләр кирсә немә бопту? бәрибир кроран қәдимий шәһиридә һечнемә қалмиған турса " дегиниңиз немини чүшәндүриду?

---У мухбир қалаймиқан билҗирлапту, у қалаймиқан хәвәр йезип биздин өч алмақчи, чүнки биз уни, қәбрә оғрисимикин дәп ойлап кроран қәдимий шәһиригә киришкә йол қоймиған идуқ, ким билсун униң мухбирлиқини, шуңа у қәстән шундақ ялған хәвәр йезип биздин үч алмақчи болған.

У ахирқи соаллиримизға җаваб бериштин қечип бу мәсилини юқириға мәлум қилдуқ, һәл болғанда сораңлар дәп телефонни қойди.

"Мушу пети кетивәрсә кроран қәдимий шәһири 20 йилға қалмай йәр йүзидин йоқилиду"

Мәйли миң хәнгав хитай хәлқ гезити хәвирини рәт қилсун ‏- қилмисун, мәйли у мухбир үч елиш нийитидә язған хәвәр болсун ‏- болмисун, инкар қилғили болмайдиған реаллиқ шуки, кроран қәдимий мәдәнийәт ядикарлиқ орни ханивәйран қилинмақта. Адәмләр тәрипидин, йәнә келип мәсул кишиләрниң буниңда җавабкарлиқи һәммидин еғир.

Буниңдин бир йил илгириму йәни 2006 - йили11 - айниң 6 - күни, хитай иҗтимаий пәнләр академийисиниң тәтқиқатчиси яң лйән биринчи болуп иқтисад гезитидә мақалә елан қилип, "мушу пети кетивәрсә кроран қәдимий шәһири 20 йилға қалмай йәр йүзидин йоқилиду" дәп агаһландурған иди.

яң лйән, кроран қәдимий шәһириниң вәйран қилинишида саяһәтчиләрниң әҗәллик рол ойнаватқанлиқини әскәртип, даириләрни кроран қәдимий шәһирини талан - тараҗ вә вәйран қилиш характерлик саяһәтчиликкә ечиштин сақлинишқа чақирған.

Әҗиба, бу тәтқиқатчиму өч алмақчиму? (гүлчеһрә)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт