Ziya semidining "exmet ependi" romani(3)


2005.01.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
exmetjan.gif

Ataqliq yazghuchi ziya semidining "exmet ependi"namliq romanida exmetjan qasimining milliy azadliq inqilab bashlinishtin ilgiri bir mezgil eynekchilik qilish yoli bilen turmushini qamdighanliqi heqqide bayan qilip mundaq dep yazidu؛

"Bir dane almas qiyghuch, bir dane yaghach jaza-katekche, bir quta sir we zamaska hem bir nechche taxta eynek, barliq desmaye ene shulardin ibaret xalas" dep exmetjan qasimining hayatliq kürishi heqqide öz bayanlirini dawamlashturidu ziya semidi.

Exmet ependi diyanetlik kishi idi

Ziya semidining teswirlishiche؛ exmetjan qasimi her küni dégüdek yuqirida éytip ötülgen jabduqlirini kötirip yürüp, kishilerning öylirige bérip, ish izdeydu, bezide ish tapidu, bezi künliri ishsiz qalidu. U öz ishigha nahayiti puxta we mahir hem estayidil bolup, xéridarlarni razi qilidu, héch qachan köp pul sorimaydu belki bergenni rehmet dep alidu.

Ziya semidining teswirlishiche؛ eynekchilik exmetjanning jemiyet bilen keng da'iride uchrishishi üchün qolayliq shara'it yaritip bergen bolup, u bu arqiliq jemiyet tekshürüsh we teshwiqat-terghibatchiliq élip bérip, kishilerning milliy tuyghusini hem gomindang millitaristlirigha nisbeten qarshiliq körsitish idiyisini östürüshke tirishidu. Exmetjan bilen uchrashqan her qandaq adem uning pak –diyanetlik, salmaq, kemter we exlaq-peziletlik shuningdek bilimlik adem ikenlikini hés qilidu we uninggha nisbeten yaxshi körüsh sezgüsi peyda bolidu.

Exmet ependi yuqiri melumatliq kishi idi

ziya-semidi.jpg

Ziya semidi exmetjan qasimining terjimhali heqqide mexsus bayan qilmastin belki, uning shéng shisey türmiside yatqan waqtidiki saqchi bashliqi li yingchining uni soraq qilghinidiki di'aloglar arqiliq exmetjanning öz aghzi arqiliq, uning eslide ili wadisida tughulup, dadisi bashqilar teripidin süyiqest bilen öltürülgendin kéyin, taghisi ömer qasimining yardimige ériship, sowét ittipaqigha ketkenliki, u yerde bashlan'ghuch, ottura we ali mektep terbiyisi alghanliqini bayan qilidu.

Ziya semidining "exmet ependi "romanidiki uchurlargha tayan'ghanda؛ exmetjan qasimi aldi bilen tashkenttiki ottura asiya dölet uniwérsitétida oqup, uni ali derijide püttürgendin kéyin, bashqa üch neper oqughuchi bilen moskwadiki sherq tilliri institutigha oqushqa barghan hemde u yerdiki oqushni yaxshi netije bilen tamamlighan.

Exmetjan qasimining baliliq we yashliq dewridiki hayat pa'aliyiti heqqide ziya semidining bayanlirigha qoshumche qilghan qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchisi, 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning qatnashquchisi shuningdek tarixchi sabit abduraxman ependi exmetjanning moskwadiki oqushni tügitip, tashkentke qaytip kélip, ottura asiya dölet uniwérsitétida oqutquchiliq qilghanliqini körsitidu.

Eyni waqittiki sowét ittipaqining Uyghur siyasiti shuningdek rus-xitay munasiwetlirini sabiq sowét ittipaqining mexpiy arxipliri asasida tetqiq qilghan rus alimi, professor barmin exmetjan qasimining bir mezgil tarix penlirining kandidat doktori unwanini élish üchün aspirant bolup oqughanliqini yazidu.

Exmetjan qasimi türmidin chiqip, texminen birer aydin artuq waqit ghulja shehride öz pa'aliyitini dawamlashturghandin kéyin, 1944-yili 7-noyabir "azadliq teshkilati" ghulja qozghilingining tunji oqini atqan küni, qozghilangchilarning qomandanliq shitabigha yétip kélip, özini inqilab sépigha atidu shuning bilen u asta-asta xelq ichide tonulushqa , hökümet teripidin étibar bérilip, yuqiri rehbiri xizmetlerge jelip qilinishqa bashlaydu.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.