Ziya semidining "exmet ependi" romani (10)


2005-03-09
Share

20-Esirning 40-yilliridiki sherqiy türkistan hökümiti bilen xitay gomindang merkiziy hökümiti arisidiki tinchliq söhbiti hemde "11 maddiliq bétim" mesilisi yéqinqi zaman Uyghur siyasiy tarixidiki intayin muhim bir nuqta.

Ataqliq yazghuchi ziya semedi özining "exmet ependi" namliq tarixiy romanida mezkur sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bilen xitay gomindang merkiziy hökümiti otturisida ötküzülgen 8 aygha sozulghan söhbetning jeryani, ili terep wekilliridin exmetjan qasimi, rehimjan sabir haji, obulxeyiri töre qatarliqlarning xitay wekili jang jijong qatarliqlar bilen élip barghan keskin küreshliri heqqide etrapliq bayan qilghan.

Ziya semedining yézishiche, rehimjan, exmetjan qatarliq sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümitining wekilliri 8 aygha sozulghan söhbet jeryanida gomindang terep bilen tighmu-tigh élishidu. Mekkar siyasetchi hésablan'ghan jang jijong özining söhbet riqabetchilirini her xil yumshaq we qattiq wasitiler bilen bash egdürüshke, öz teklip we layihilirini ulargha qobul qildurushqa tirishqan bolsimu, biraq yenila meghlubiyetke uchraydu. Söhbet jeryanida ili wekiller ömikining ezasi hésablan'ghan exmetjan qasimi özining mahir siyasiyon we natiqlargha xas alahidilikini namayen qilip, munazire jeryanida jang jijongni osal ehwalgha chüshürüp qoyidu.

Söhbetning halqiliq nuqtiliri- herbiy we siyasiy hoquqqa qaritilghan

"Exmet ependi" ning muqawisi

Ziya semedining bayan qilishiche؛ söhbet jeryanida gomindang hökümiti terep sherqiy türkistan terepning siyasiy hoquq, medeniyet we iqtisadiy hoquqlirigha a'it teleplirini kapaletke ige qilishqa qoshulghan bolsimu, biraq ularning aliy muxtariyet teleplirige qetiy qarshi turghan. Netijide söhbet toxtap buzulush girdawigha chüshüp qalghan bolsimu, lékin sowét ittipaqining yene arigha chüshüshi bilen söhbet dawamlashqan.

Yene bir muhim mesile milliy armiye qurush we gomindang armiyisini élip chiqip kétish mesilisi bolup, ili wekilliri milliy armiyini 21 ming adem halitide saqlash hemde qeshqer, aqsu qatarliq jaylardimu milliy armiye qurush pikride ching turghan. Netijide ikki terep yene söhbet üstilidin kétishken. Biraq bu waqitta sowét konsuli arigha chüshken. Köp qétim talash-tartishlar hemde ili wekillirining ghuljigha qaytip bérip, öz hökümiti bilen meslihetlishishidin kéyin, milliy armiyining 6 polikqa chüshürilishige hemde qeshqer we aqsu qatarliq jaylarda milliy armiye qisimliri tesis qilinishqa maqul bolghan.

Sowét ittipaqi söhbette muhim wasitichiliq rol oynighan.

Ziya semedining yézishiche, milliy armiye öz hujumlirini toxtitip, sherqiy türkistan hökümitining gomindang bilen söhbet ötküzüsh yoligha méngishidin tartip, taki söhbet jeryani we bétimning tüzülishigiche bolghan uzun bir jeryan sowét ittipaqining arilishishi hem wasitichiliqi bilen zich munasiwetke igidur. Uch wilayet wekilliri bilen gomindang wekilliri arisidiki her qétimliq uchrishishta ixtilap chiqip, söhbet toxtighanda ürümchidiki sowét ittipaqi bash konsulxanisining mu'awin bash konsuli yéwséyéw arigha chüshüp weziyetni turaqlashturidu. Her qétim ili wekilliri gomindangning teklipini qobul qilmay söhbet meydanidin chiqip ketkende jang jijong ene shu sowét mu'awin konsuli yéwséyéw bilen körüshüp, uning arini yarashturup qoyushini telep qilidu. Netijide söhbet yene dawamlishidu. Milliy armiyini alte polikqa qisqartish mesilisidimu yéwséyéw biwaste rol oynaydu.

1946-Yili 7-ayda bétimgha imza qoyulush we birleshme hökümetning qurulghanliqini jakarlash murasimlirighimu ürümchidiki sowét ittipaqi ,engliye we amérika konsulxanisining konsulliri ishtirak qilidu.

Bétimning ehmiyiti

Ziya semedi kitabida 11 maddiliq bétimning ehmiyiti heqqide toxtilip, mezkur bétimning yenila Uyghurlarning siyasiy yol bilen qolgha keltürgen zor netijilirining biri ikenlikini tekitleydu. Uning qarishiche؛ Uyghurlar özlirining siyasiy, iqtisadiy, medeniyet hoquqliri jümlidin Uyghur tilining öz élidiki qanuniy ornini tunji qétim ikki hökümet arisidiki kélishim shekli bilen kapaletlendürdi . Uyghur tilining hökümet, medeniyet-ma'arip we bashqa sahelerdiki ishlitilishi étirap qilindi. Ene shu kélish arqiliq Uyghur tili aliy mekteplerde qollinish pursitige ige boldi. 11 Maddiliq bétim ilgiriki waqitlarda xoja niyaz hajim bilen shéng shisey arisida tüzülgen kélishimlerdin perqliq xaraktérge ige idi.

Omumen,1946-yili sherqiy türkistan hökümiti bilen gomindang merkiziy hökümiti arisida tüzülgen 11 maddiliq bétim emeliyette menching impériyisining ayiqi Uyghur diyarigha yetkendin buyan tunji qétim yerlik xelqning hökümiti bilen xitay merkiziy hökümiti otturisida tüzülgen qanuniy asastiki kélishimdin ibaret idi. Emma gomindang da'iriliri kélishim tüzüp weziyetni turaqlashturiwalghandin kéyin, Uyghur éligha köpligen esker yötkep, asta-asta bétim maddilirini buzushqa, azad ili, altay we tarbaghatayni qayta ishghal qilip, milliy inqilabiy hökümetni yoq qilishqa urun'ghan bolsimu, biraq beribir meghlup boldi. (Ümidwar)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet