Зия сәмидиниң "әхмәт әпәнди" романи (15)


2005.05.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ittipaq-et.jpg
1948- Йили авғустта қурулған "иттипақ" тәшкилатиниң бир қисим рәһбири кадирлири.

Мәрһум язғучи зия сәмидиниң "әхмәт әпәнди" романиниң ахирқи бәтлиридә әхмәтҗан қасиминиң азад үч вилайәтниң иқтисадий, мәдәний-маарип ишлирини тәрәққи қилдуруш, хәлқниң иқтисадий җәһәттин өз-өзини тәминләп, дүшмән ишғалийитидики җайлардин яхши вә үстүн турмуш сәвийиси яритиш үчүн күрәш қилғанлиқи баян қилиниду.

Романниң ахирқи бәтлиридә азад шәрқий түркистанниң қандақ қилип, хитай коммунист һөкүмитиниң контроллуқиға чүшүп қалғанлиқи, әхмәтҗан қасими, исһақ бәг қатарлиқ рәһбәрләрниң хитай вәкили дең личүн билән елип барған сөһбәтлири шуниңдәк совет иттипақиниң үч вилайәткә бесим ишлитип, уни хитай һөкүмити билән бирлишиш йолиға меңишқа қистиши вә башқа бир қатар мәсилиләр баян қилинған.

Уйғурлар өзлириниң келичики һәққидә баш қатуриду

Зия сәмидиниң йезишичә, миллий армийә манас дәряси бойида тохтитип қоюлуп гоминдаң билән бирләшмә һөкүмәт түзүлгәндин кейин, миллий армийә шуниңдәк азад шәрқий түркистан хәлқи арисида өзлириниң истиқбали, йеңидин қолға кәлгән мустәқил җумһурийәтниң тәқдири һәққидә баш қатуруш әвҗи алған болуп, һәтта бир қисим кишиләрдә үмидсизлиниш әһваллириму көрүлгән. Әмма, миллий армийиниң йәнила өз қолидики "шәрқий түркистанниң азадлиқи үчүн алға" дегән хәтләр йезилған һәрбий байрақни егиз көтүрүши һәмдә шәрқий түркистан җумһурийитиниң ай юлтузлуқ байриқини давамлиқ сақлап, мустәқил һакимийәт сүпитидә манас дәрясини пасил қилип, хитай гоминдаң һөкүмити билән тиркишип туруши бәрибир хәлқниң ахирқи үмидлирини йоқатмиған иди.

milliy-armiyechekinish.jpg

1949-Йилиға кәлгәндә, миллий армийә җәңчилири вә зиялийлар арисида шәрқий түркистанниң кәлгүсидики истиқбали мәсилиси һәққидики муназириләр юқири пәллигә йәтти. Әхмәтҗан қасими армийә вә зиялийлар арисиға чоңқур чөкүп, уларға инқилабниң нишани һәмдә буниңдин кейинки йүзлиниши вә хәлқара мунасивәтләр һәққидә көп чүшәнчиләрни бериду.

Зия сәмидиниң баян қилишичә, бу чағларда бир қисим зиялийлар вә рәһбәрләр арисида совет иттипақиниң уйғурларниң мустәқил дөләт болушиға йол қоймайдиғанлиқиға болған ишәнчилири ашқан һәмдә бәлки, шәрқий түркистанниң хитай компартийисиниң бурунқи вәдилиригә бинаән хитай тәркибидә худди совет иттипақиға охшаш "иттипақдаш җумһурийәт" лик һоқуқиға еришиши мумкин дәйдиған қарашлириму мәвҗут болған иди. Лекин, әхмәтҗан қасими һазирчә хитайларниң уйғурларға мундақ һоқуқ салаһийитини бериши һәққидә сөз ечиш мумкин әмәс, әмма у йәнила зор күрәш вә һәқиқәт арқилиқ қайил қилиш биләнла буни әмәлгә ашурғили болиду дәп қариған.

Һәммини қилған совет иттипақи

Зия сәмиди "әхмәт әпәнди" романиниң ахирқи бабида хитай коммунистлириниң вәкили дең личүнниң туюқсиздин ғулҗида пәйда болғанлиқи, буниңдин әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң хәвири болмиғанлиқи, мәзкур хитай вәкилиниң москва тәрәп тәйинлигән борисоп исимлик рус дипломатиниң һәмраһлиқида ғулҗиға кәлгәнлики һәққидә тохтилиду.

Зия сәмидиниң йезишичә, борисоп исимлик москва вәкили әслидә инқилабниң бешидин етибарән инқилабчиларға ярдәмләшкән, уларға мәслиһәтләрни бериш билән биргә совет иттипақи билән шәрқий түркистан вақитлиқ һөкүмити арисида васитичилик қилған шәхс иди. У тинчлиқ бетим мәсилиси көтүрүлгәндә ғайип болған иди. Мана әмди москва уни йәнә қайтидин ғулҗиға әвәтип, или инқилабчилирини хитай коммунистлири билән бирлишишкә һәйдәкчилик қилишқа салиду.

Зия сәмидиниң баян қилишичә, борисоп әхмәтҗан қасими билән көрүшүп, уларни бейҗинға беришкә һәмдә хитай тәркибигә шәртсиз түрдә киришкә дәвәт қилиду. Бирақ, у әхмәтҗан қасиминиң бу тәләпни қәтий рәт қилиши, униң өз миллитиниң мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн ахирғичә күрәш қилидиғанлиқидәк тәврәнмәс ирадисини аңлиғандин кейин, хиҗиллиқ һес қилип, униңға өзиниң чин йүрикини билдүрүп, әмди или инқилабчилири үчүн хитай компартийиси билән бирлишиштин башқа йол йоқ икәнликини, москва билән бейҗиңниң уларниң тәқдирини пичип болғанлиқини, сталинниң өзиниң коммунизим лагерини кеңәйтиш үчүн, шәрқий түркистанни йеңи хитайниң тәркибигә қошуш йолини таллиғанлиқини ейтип бериду. Борисоп, өзиниң уйғур хәлқиниң бу хил паҗиәлик қисмитигә ечинғанлиқини шуниңдәк буниң үчүн азаплиниватқанлиқини әмма, өз дөлитиниң буйруқини аңлимаслиққа амалиниң йоқлиқини әскәртиду. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.