Ziya semidining "exmet ependi" namliq romani (1)


2005.01.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ziya-semidi.jpg

Ataqliq yazghuchi ziya semidining Uyghur 20-esir tarixigha béghishlighan romanlirining biri "exmet ependi" bolup, aptor bu esiride 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabining rehberliridin biri exmetjan qasimining hayat pa'aliyiti, uning milliy azadliq inqilabta oynighan roli shundaqla uning iradisi we kishilik xisletliri heqqide yazidu.

Bu eserde noqulla exmetjan qasimining hayati sözlenmestin belki, eyni tarixiy dewr roshen körsitilidu. Nurghunlighan muhim tarixiy shexsler köz aldimizda peyda bolidu. Bu eser 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan tarixini chüshinishte muhim ehmiyetke igidur. Buningdiki seweb ziya semidi özi eshu tarixiy dewr shara'itining shahidi bolup, u milliy azadliq inqilab mezgilide muhim herbiy-siyasiy shundaqla medeniyet xizmetliri bilen shughullan'ghan idi. U shu dewrdiki muhim shexslerning hemmisi bilen dégüdek söhbetdash we sepdash bolghan idi.

Ziya semidining milliy azadliq inqilab mezgilidiki pa'aliyetliri heqqide uning oghli, hazir qazaqistanning almuta shehride yashawatqan qazaqistan döletlik radi'o komitétining qarmighidiki Uyghurche anglitish bölümining sabiq bashliqi riza semidi mexsus toxtilip, ziya semidining polkownik unwani bilen milliy armiye razwétka bölümining bashliqi wezipisini atqurghanliqi shuningdek ishtin sirtqi waqitlarda edebiy ijadiyet bilenmu shughullan'ghanliqini körsetti.

Bu romanda yene bashqa tarixiy shexslermu teswirlinidu

exmet-ependi.jpg
"Exmet ependi" ning muqawisi

Ziya semidi bu romanida exmetjan qasimini asasiy qehriman süpitide teswirlesh bilen bir waqitta yene eyni waqitta ghulja qozghilingigha rehberlik qilghan "azadliq teshkilati"ning pa'aliyetliri, elixan töre, abdukérim abbasop, rehimjan sabir haji, qasimjan qembiri, zunon téyipop qatarliq shexsler heqqidimu melumat béridu. Inqilabning partlishidin tartip, taki 1949-yili exmetjan qasimi qatarliq rehberlerning sirliq paji'e bilen hayatidin ayrilishigha munasiwetlik arqa körünüshler shuningdek sowét ittipaqining bu inqilabning ghelbe qilish we axirlishishida oynighan roli heqqide toxtilidu. Bu roman gerche tarixi bediy eser bolsimu, lékin uningda rast we emeliy pakitlar, weqeler körsitilgen.

Ziya semidining "exmet ependi" namliq ikki tomluq romani 1995-yili qazaqistandiki "yazghuchi" neshiriyati teripidin Uyghur tilida neshir qilin'ghan bolup, aptor eserni sowét ittipaqining axirqi mezgilide yézishni bashlap, sowét ittipaqi yimirilip, bu impériyining qilmishliri échilishqa bashlan'ghanda tamamlighan.

"Exmet ependi" romani aptorning hayatining axirqi mezgilide yoruqluqqa chiqqan tewerük esiri bolup, belki uni aptorning pütün ijadiy hayatining xulasisi we yaki ijadiy qabiliyitining kamaletke yétishi dep éytishqa bolsa kérek?!

Eserning deslepki babliri exmetjanning türmidiki küreshlirige béghishlan'ghan

Ziya semidi eserning 1-kitabining deslepki bablirida exmetjan qasimining sowét ittipaqidin chöchekke kélish bilen shéng shisey jasusliri teripidin tutqun qilinip, ürümchidiki türmige élip kélingenliki, uning türmidiki qetiyliki, boysunmas iradisi shuningdek xitay millitarstlirining wekilliri shéng shisey, liyingchi , lyu bindi qatarliqlarning wehshilikliri , exmetjan qasimining ular bilen tighmu-tigh éliship, munazirileshkenlikini bayan qilinidu.

Bu yerde eng qiziqarliq nuqtilardin biri shuki, ziya semidi exmetjan qasimining türmidashliri terqiside 1930-yilliridiki xoja niyaz hajim, muhemmed imin bughra, sawut damollam we maxmut muhiti qatarliqlar rehberlikidiki küreshlerge ishtirak qilghan bir qisim tarixiy shexslerdin német xelpet, abduniyaz beg qatarliqlarnimu teswirleydu. Exmetjan bu kishiler bilen türmide uchriship, ularning eslimiliri we tarixiy sawaqliri heqqidiki bayanlirini anglaydu. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.