Сабит абдурахман: шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида(1)


2005.11.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sabit-abduraxman.jpg
Сабит абдурахман

Тонулған уйғур сиясий паалийәтчиси, 40-йиллардики миллий азадлиқ инқилабниң қатнашқучилиридин бири мәрһум сабит абдурахман әпәнди өзиниң узун йиллиқ сиясий паалийәтлири вә уйғурларниң 30-40-йилларда бесип өткән миллий азадлиқ күрәш мусапилири асасида, "шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида" намлиқ китабчисини йезип, уни 1999-йили алмута шәһиридә славян йезиқида уйғур тилида нәшир қилдурған иди.

Сабит абдурахман әпәнди һәққидә қисқичә учур

Сабит абдурахман уйғурларниң йеқинқи заман тарихидики миллий азадлиқ инқилаблири вә шәрқий түркстан җумһурийити һәм униң миллий армийиси һәққидә көп издәнгән киши болуш сүпити билән илгири кейин бу темиға аит нурғун мақалиларни йезип елан қилғандин сирт йәнә "шәрқи түркистан милли армийиси", "сөйүмлүк раһбиримиз әхмәтҗан қасими" (2001), "шәрқи түркистан инқилаби тоғрисида"қатарлиқ брашуриларни йезип нәшир қилдурди. Муәллипниң бу китабчилири әйни вақиттики тарихи риялиқни өгүнүш вә тәтқиқ қилишта муһим пайдилиниш қиммитигә игә болупла қалмастин бәлки, йәнә бир тәрәптин яш әвладларни милләтпәрвәрлик идийиси билән тәрбийиләш ролини ойнайду. Униң әхмәтҗан қасими, әлихан төрә, абдукерим аббасоп қатарлиқ тарихи шәхсләргә һәм тарихий вәқәләргә бәргән баһалири вә көз қарашлири өзгичиликкә игидур.

Сабит абдурахман 1928-йили туғулған, балилиқ вақтида ғулҗидики гимназийидә оқуған, 1944-йили ноябирда миллий инқилаб партлиғанда, ғени батурға хусусий катиб болған һәмдә миллий армийә сепидә җәңләрдә болуп, офитсерлиқ дәриҗисигә көтүрилгән иди.

Сабит абдурахман қазақистанға көчүп чиққандин кейин, өзиниң йезиқчилиқ вә сиясий күрәш паалийәтлирини давамлаштуруп, хәлқ ичигә кәң тонулған иди. У 20005-йили 14-ийолда алмута шәһиридә қаза қилди.

Китабтики мәзмунлар

Мәрһум сабит абдурахман әпәндиниң "шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида" намлиқ мәзкур китабчиси 7 бөләккә бөлүнгән болуп, китабниң дәсләпки бәтлири апторниң мәзкур әсәрни йезиштики мәқсити вә җәряни һәққидики кириш сөзи һәмдә җумһурийәтниң рәиси әлихан төрә вә әхмәтҗан қасими шуниңдәк башқа рәһбирий шәхсләрдин исһақбәг муноноп, һакимбәг ғоҗа, абдурәвуп мәхсум ибраһими, рәһимҗан сабири, дәлилқан сугурбайев, зунон тейипов вә башқиларни өз ичигә алған он нәччә кишиниң сүрәтлиригә беғишланған.

Мәрһум сабит абдурахман әпәндиниң "шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида" намлиқ китабчисиниң биринчи бөлүми "миллий азадлиқ инқилабниң тәйярлиниши" дәп аталған болуп, аптор өзиниң узун йиллиқ тәтқиқатлири вә өгинишлири асасида топлиған чүшәнчилиригә тайинип, 40-йиллардики кәң көләмлик миллий азадлиқ инқилабниң партлишидики тарихий дәвр шараит шуниңдәк ички-ташқи амиллар вә башқа мәсилиләр һәққидә өз көз қарашлирини оттуриға қойиду.

Шәрқий түркистан инқилабини совет иттипақи қозғиған әмәс, бәлки хәлқ өзлири қозғиған

Сабит абдурахман әпәнди китабида инқилабниң сәвәблири һәққидә мундақ дәйду;

"1940-Йилларниң бешида вәтинимиздә миллий азадлиқ инқилабниң шәрт-шараити пишип йетилмәктә иди. Бир тәрәптин миллий зулум һәддидин зиядә ашқанлиқтин езилгән уйғуристан хәлқи билән хитай мустәмликичилири оттурисидики миллий зиддийәт бәкму күчәйгән иди. Совет иттипақиниң йөлишигә тайинип, уйғуристанда 10 йил һөкүмранлиқ қилған шең шисәй хәлқимизни сиясий җәһәттин езип, иқтисадий җәһәттин талан-тараҗ қилғанниң үстигә уйғуристанниң мунәввәр пәрзәнтлиридин 100 миңдин артуқ кишини түрмигә елип, булардин 80 миңини өлтүривәтти. 1942-Йили һөкүмранлиқ һоқуқини өткүзүвалған гоминдаң һөкүмити шәң шисәйниң фашистик сияситигә варислиқ қилип, хәлқимизниң үстидики миллий зулумни техиму ашуруп очуқтин –очуқ хитайлаштуруш сиясити йүргүзгән иди. Әзәлдинла дөләт тутуп, мустәқил яшап көнгән уйғур хәлқи мундақ зулумларға баш егип туруши мумкин әмәс иди. Қисқиси миллий зулум һәддидин ашқан, хәлқимизниң сәвр қачиси толуп ташқан йиллар иди, шуңа хәлқимиз миллий азадлиқ инқилабқа тәйярлинип турған дәвр иди, миллий азадлиқ инқилабқа йетәкчилиқ қилиш үчүн 1944-йили апрелда ғулҗа шәһиридә әлихан төрәмниң башчилиқида интайин мәхпий һалда" шәрқий түркистан азадлиқ тәшкилати қурулған иди"

Мәрһум тарихчи вә сиясий паалийәтчи сабит абдурахман әпәнди өз китабчисида башқилардин пәрқлиқ һалда тәкитлигән бир нуқта шуки, у бир қисим хитай вә чәтәл тарихчилири көтүрүп чиққан 40-йиллардики миллий азадлиқ инқилабни пүтүнләй совет иттипақи пәйда қилған вә тәйярлиған дегәндәк көз қарашни рәт қилип, қандақтур "инқилабни әкиспорт қилғили болмайдиған"лиқини, ички амилниң мутләқ үстүнлүкини игиләйдиғанлиқини, йәни уйғур хәлқиниң әзәлдин өз дөлитигә игә болуп, мустәқил яшашқа көнгәнликидин келип чиққан мустәқиллиққә интилиш роһи билән хитай милитарстлириниң һәддидин зиядә зулми бирлишип, 40-йиллардики омумий йүзлүк инқилабниң партлишиға тәсир көрсәткәнликини шәрһләйду.

Совет иттипақи өз еһтияҗи түпәйлидин инқилабқа ярдәм бәргән

Сабит абдурахман әпәндиниң қаришичә, 12 әзадин тәркип тапқан " шәрқий түркистан азадлиқ тәшкилати" дәсләптә әлихан төрәмниң рәһбәрликидә қурулған болуп, совет иттипақи тәрәп уйғурлар арисида мәвҗут азадлиққа интилиш вә күрәш қилиш идийилири шуниңдәк мәхпий давамлишиватқан күрәшләрдин хәвәр тапиду. Мәзкур мәхпий паалийәт қилғучилар ичидә әң вәкил характерлиқи әлихан төрә башчилиқидики " азадлиқ тәшкилати" болған. Сабит абдурахман әпәнди баянлирини давамлашутуруп, совет иттипақиниң ғулҗидики консулханиси бу иштин хәвәр тепип мәхсус адәм арқилиқ әлихан төрәм билән сөһбәтлишип, совет иттипақи намидин уйғурларниң мустәқиллиқ күришигә ярдәм беридиғанлиқи һәққидә вәдә бәргәнликини оттуриға қойиду.

Сабит абдурахман әпәнди совет иттипақиниң әйни вақитта немә сәвәбтин уйғурларниң миллий азадлиқ инқилабиға ярдәм бәргәнлики һәққидә анализ йүргүзүп, уни йәттә нуқтиға ихчамлайду. Униң көз қарашлирини қисқартип баян қилғанда совет иттипақиниң шәрқий түркистан инқилабиға ярдәм беришидики асасий сәвәбләр асаслиқи сталинниң советниң ярдимидә өлкиниң һакимийитигә еришивалған шәң шисәйниң кейин совет иттипақидин йүз өригәнликидин интиқам елиш, хитайниң америка билән иттипақ түзүп, үрүмчидә консулхана қуруши шуниңдәк совәт иттипақиға қарши база пәйда қилишқа уруниши, совет –герман урушиниң ғәлибисини капаләткә игә қилиш һәм урушқа ярдәм беридиған арқа сәп тәминат райони ечиш вә башқилардин ибарәт.(Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.